Glaðir amatørar

Fekk íblástur av bloggi hjá bróðuri, har hann skrivar um, hvussu átti at verið farið fram, tá ið stórar broytingar skulu gerast á almannaøkinum.

Almenningurin ella borgarin veit sum oftast onki um, hvat er í umbúna. Ja, ávís stórmál og avgerandi bygnaðarligar broytingar verða framdar í almenna bygnaðinum, eitt nú á pensjónsøkinum, uttan at almenningurin hevur nakra sum helst hóming av, hvat veruliga fer fram. Tað gongur alt fyri seg aftan stongdar dyr (í Føroyum ber sum kunnugt ikki til at kjakast opið um slík mál, tí so fara politikarar vanliga upp at galdra, og so er spælið spilt). (Erhard Jacobsen: Nýskapan í almenna sektorinum)

Nú ein dagin hoyrdist í útvarpinum, at uppskotið um kynskvotering í almennum nevndum var felt í løgtinginum.

What?! Høvdið fór uppfrá talerkinum í einum rykki; eg sum helt meg fylgja við og vita, hvat fór fram, hevði ikki ánilsa av hesum uppskotinum!

Hví? Spyrji eg meg sjálva, eri eg blivin so gomul, at eg ikki orki at fylgja við meira? Ella hvat hendir her?

Eg eri væl greið yvir at CEDAW-stovnurin í ST fleiri ferðir hevur givið Føroyum eina nøs fyri at gera so gott sum onki á javnstøðuøkinum, visti eisini, at serliga kvinnur høvdu havt at Jóhan Dahl fyri onga kvinnu at hava valt í nevndina hjá Atlantsflog, visti eisini, at tað av og á vóru røddir frammi, kanska serliga á Facebook um kynskvotering í politikki, men hetta vardi meg ikki.

Og hví skuldi eg tað – tí tað tykist eftirhondini meira og meira greitt, at vit verða stýrd av reinum amatørum!

Hvar er orðaskifti? Hvar er kunningin um hetta til borgaran? Hvar er kanningin í vinnuni? Hvar er kunningin/orðaskifti í politiska baklandinum?

Hví verður slíkt uppskot lagt fram, sum er dømt frammanundan at fáa ein leðrara beint frammaná? Væl veit eg, at ikki ber til bara at leggja fram uppskot, sum tú frammanundan veitst hava undirtøku, men líkafram at gera sjálvmorð- skilji eg ikki, er neyðugt.

Norska Marit Teigen, sum er í ferð við at granska kyn og makt í Norðurlondum sigur soleiðis um prosessina fram til viðtøku av kynskvoteringum í norskum vinnulívsnevndum, sum varð samtykt í 2003:

Kvoteringsloven ble vedtatt etter en langvarig politisk prosess, med mye politisk tautrekking, intense offentlige debatter og høy medieprofil. Det er samtidig grunn til å merke seg at vedtaket ble gjort av et bredt flertall på Stortinget, bestående av samtlige politiske partier med unntak av Fremskrittspartiet. En analyse av den offentlige debatten over en tiårsperiode i to norske riksaviser med tydelig næringslivsprofil, Aftenposten og Dagens Næringsliv, viser at den særlig var preget av to motpoler, av motstandere og tilhengere (Cvijanovic 2009). Motstanderne var i hovedsak representert ved næringslivsledere og representanter for arbeidsgiverorganisasjonene, mens tilhengerne var representert ved politikere, ofte sentralt plassert i regjeringen. (Marit Teigen: Kjønnskvotering i næringslivets styrer).

Nú ber til at siga, at tað er óluksáligt, at skula noyðast at brúka umleið tíggju ár fyri at koma fram til nakað, sum hevur so grundleggjandi týdning fyri at broyta maktbalansuna í Føroyum, men hinvegin er tað helst soleiðis vorðið nú, at hetta uppskotið væl og virðiliga er farið í ommu sína, tí sum tað so vísiliga verður víst á í grundgeving fyri at fella uppskotið, so verður arbeitt við dagføring av javnstøðulógini. Sum um vit ikki hava hoyrt slíkar útmeldingar fyrr!

Nú var eg av góðum grundum ikki í tinginum henda dagin, so eg veit satt at siga ikki, hvussu leikur er farin fram, men á heimasíðunai hjá Norðlýsinum verða 3 talur hjá Óla Breckmann endurgivnar, og sjálvandi: tær eru so út um alt mark grovar og niðursetandi, at tú næstan ikki veitst, hvat tú skalt gera, so tað verður bara til eitt: Gud forbarmi seg!

Men júst sovorðið er væntandi, tá tú fert avstað í óðum verkum uttan at hava nakra kanning/kunning/viðmæli ella hvat veit eg í bakhondini. Óli Breckmann førir seg fram her, sum hann er vanur, við einum glantrileiki, sum er verdur ein Oscar. Maðurin tosar sjálvandi aldrin um uppskotið-gud forbjóði tí- men hann fær fram eitt væl instuderað harmaljóð, sum gongur griksu tragediunum ein skarpan gang: ‚Hvat er hetta’ – venar Óli seg – ‚hví eru tit so óndar við okkum, sum bara hava bygt skipini, siglt í teimum, velt upp úr nýggjum, arbeitt reyvina út úr buksunum, meðan tit konur hava sitið heima og uppalt børn’ (og legg til merkis orðið sitið).

Óli kastar eitt nýtt avsporandi argument inn. Hví skulu vit hava kynskvoteringar í starvsetanum, soleiðis at hvør Hanus og Janus kann fáa starv, sjálvt um viðkomandi als ikki hevur førleika til tess? Og starvssetanir var tað væl ikki, uppskotið handlaði um, men kynskvoteringar í nevndum, men eg lúri uppá, um ikki tað eydnaðist Óli á sínari krossferð at jarða uppskotið væl og virðiliga.

Hví hendir so slíkt – jú, vit kunnu altíð vænta slíkar háttir at skifta orð um viðurskifti. Í kríggi verða allar snildir brúktar, men tað, sum er so harmiligt, er, at hetta uppskotið er lagt fram uttan at nakað er at hava tað í. Eg spyrji meg sjálva hví: er tað persónlig promovering, politisk promovering, glaðir amatørar etc etc. Eg ivist onga løtu í at uppskotsstillararnir veruliga av hjarta meina, at soleiðis eigur tað at vera, men eg kundi gott hugsa mær at hoyrt eina frágreiðing um, hvar tær hava lisið um politiskan taktikk og strategi. Tú skalt duga at telva, ætlar tú tær at bjóða maktini av til dyst.

Mín jólabók

Tað er hon frá 1961, tí tað árið fór eg í skúla og slapp at keypa Mína jólabók fyri fyrstu ferð. Hetta var stórhending, tí ikki var nógv at lesa á føroyskum tá. Hetta ljóðar næstan sum ein klisjé, men tað er sannheit. Bara trý ár frammanundan var fyrsta barnabókin á føroyskum komin út. Tað var hon hjá Sigurði Joensen um Lítla Sjúrð. Hann, sum búði hjá ommuni og abbanum við Sjógv á teimum døgum, tá tað ikki var loyvt at vera úti og spæla í kirkjutíð.

Tað sæst eisini í jólabókini, at lítið hevur verið at lesa á føroyskum í mun til í dag. Hon er ikki sum tær í dag, vend til ein ávísan lesara, men er eitt bland av tekstum, sum hava havt áhuga fyri størri børn, vaksin og smærri børn. Tá ið man nú endiliga fór at geva eina bók út á føroyskum, so galt um, at øll fingu okkurt fyri pengarnar.

Myndir munnu hava ótrúliga nógv at siga fyri barnasinnið. Eg minnist serliga væl tvær myndir í jólabókini: Onnur er úr søguni um teir báðar vinmenninar, sum lærarin Napoleon Nolsøe Petersen skrivaði, og er av einum drongi, sum stendur á einum stórum steini, og niðri undir steininum er ein tarvur, sum grópar í jørðini sum eitt ørt. Hetta við tarvum var nakað, sum eg tók sera álvarsliga sum barn. Vit høvdu kúgv í kjallaranum, og hon skuldi rekast út í hagan hvønn morgun og farast eftir aftur um kvøldið. Tað var pínadoy ikki sum at siga tað, og eg gjørdi eisini øll verðsins krumspring fyri at sleppa undan, tí innanfyri portrið var tarvurin hjá Heina í Húsi, og hann var ikki tespiligur at koma í takholt við, so sjálvandi skilti eg væl Jógvan í søguni, sum mátti upp á steinin undan tarvinum.

Hin myndin er úr søguni, sum eg heldur aldrin havi gloymt; tað er tann hjá Oskari Hermannson um skinnfluguna, grindalokkin og eiturkoppin. Onnur munnu eisini hava hildið hana verið góða, tí hon er ‘kopierað’ í hvussu er tvær ferðir aftrat í øðrum søgum. Søgan hjá Oskari er ein av teimum mongu um dýr, sum hava sál, ella hvussu eg skal siga tað. Hendan hjá Oskari var á sama hátt sum tann um tarvin ein, tú kundi relatera til. Flugu var nóg mikið av, so tað kendi tú alt til, men at flugan fekk lív ella rættari, tú sum barn fekk innlit í, hvussu flugan sá tingini úr sínum stovuhorni, tað var nakað heilt serligt.

Eisini her vóru myndirnar nakað, sum hugtóku. Tað var Jóhan Kjeld, sum hevði teknað. Strikurnar eru grovar, og alt er teknað nær hjá, ja, úr flugufrásjón, tí tað er sjálvandi neyðugt fyri at bera eyga við so smá dýr.

Myndin, sum hevur sett seg rættiliga fast, er hon av abbanum og fluguni ella rættari av fingrunum á abbanum, sum liggja uppi á tí skalluta bollanum ræðandi nær fluguni, sum eisini er orsøkin til, at fingrarnir eru har.

Nær fara fingrarnir at nerta við fluguna, havi eg hugsað við mær. Tað var, sum teir hvørja løtu fóru at rørast, og flugan fór við eitt at lætta sær á og sleppa sær burtur.

Eg haldi, at Jóhan Kjeld man hava skuldina í, at eg seinni altíð havi steðgað á við myndir, har tað sær út til, at okkurt  skjótt fer at henda, sum t.d. yndismynd mína hjá Annu Ancher av konuni, sum stendur við bakinum til og fæst við okkurt matarbeiði á borðinum framman fyri sær.

Men aftur til mína jólabók: at tað er týðiligt, at bøkur ikki hava verið hvørsmansogn, sæst av tekningini av bókahillini (ella hyllini, sum tað var stavað tá) hjá ommuni og abbanum. Har sæst í bakið á fýra bókum, har tvær teirra gerast grundin undir, at søgan fær aðra vend og happy ending.

Ræðusøgan, (tí tað helt eg hana vera) er um eina skinnflugu, sum varnast ein eiturkopp í stovuni, og hann er sum kunnugt størsti fíggindi hjá fluguni, menniskju undantikið. Eftir at vera sloppin undan eiturkoppinum fyrstu ferð, flýggjar hon yvir háls og herðar, (um nú fluga hevur sovorðið):

“Hon skundaði sær tað dýrasta, hon var ment, og fleyg yvir í bókahyllina at seta seg. Hon setti seg á eina sálmabók, og tá ið bangilsið var farið at linka, hoyrdi hon eitt siga:

‘Góðan dag – sum tygum skelva – eru tygum køld?’

Skinnflugan vendi sær á, og hon sá beint í snýðið á grindalokkinum, sum eisini sat í bókahyllini á álmanakkanum.”

Tað, eg ikki havi sæð tá, men sum eg síggi nú, er, at á bókahillini standa ikki álmanakki og sálmabók, men almanak og salmebog. Helst er álmanakkin komin út á føroyskum nakrar ferðir tá, men abbin hevur so ikki keypt hann. Sálmabók á føroyskum harafturímóti er bara eitt ára gomul, tá tekningin er gjørd, so abbin og omman hava av góðum grundum enn ikki ognað sær hana á móðurmálinum og hvør veit, kanska tey enn prædikaðu og sungu á donskum í kirkjuni, har omman og abbin búðu?

Grátusurrur

So vóru vit har aftur: jól í hondum og allur grátusurrurnar eru byrjaðar at tosa um brúkaraøði, kommersialismu og jól.

Grátusurrurnar eru flest allar menn. Ótrúligt, man hevur hug at siga: veitst tú nú hvat, tú fært vatn og breyð á jólum, so kunnu vit onnur smovsa okkum í reyðkáli, snerktum kjøti, mandlugávum og øllum øðrum (ella ørum, um tú vilt).

Løgið – tað er akkurát sum at hoyra endursendingar, útvarpið kann ikki tosa um annað enn við menn, sum siga, hvussu ørt hetta við jólunum er blivið. Pyntið, sum longu kemur upp í novembur, alt keyparíið etc etc.

Og var tað so tað, at teir rindaðu gildið! Í donskum miðlum verður sagt, at menn ætla sær at spara um jólini, men konur verða tær, sum fara at bjarga jólahandlunum.

Ofta hevur tú hug at spyrja, hvat so? Skulu vit avskaffa jólini, ongar jólagávur keypa? Kóka knettir og lata sum onki?

Tað stuttligasta av øllum er, at teir, sum úttala seg, mangan eru teir, sum onki gera til jólini. Teir sita bara upp afturá og bíða til fleskasteikin ella dunnan ella

tað snerkta kjøtið stendur á borðinum; og munnu teir hava keypt nakrar jólagávur? Jú, møguliga eina, møguliga ein undirkjóla, sum teir hava keypt,

beint áðrenn tað lukkaði.

Hinar hevur konan ella daman ella onkur onnur orðnað fyri teir.

Hetta er sjálvandi sett upp á spíssin, men harragud eg eri troytt av at hoyra hetta grenjið um jólini.

JÓL ER TAÐ BESTA, SUM ER UPPFUNNIÐ! Basta.

Hevur ongin hugsað um, at vit kanska hava brúk fyri at søta okkum tilveruna í hesi myrku tíðini? At so handilslív og onnur, sum spekulera í pengum, benytta sær av jólunum, tað er onki serstakt fyri júst hesa hátíðina.

Tú kanst gott keypa 5 páskaregg, tú kanst eisini keypa páskaregg, sum viga 50 kg. Ella tú kanst hava konfirmatiónir, sum eru sum brúdleyp, ella keypa blómur mammudagin, so blómuhandlarin situr allan dagin við einum sælum smíli um varrrarnar, ella tú kanst skifta køkin út, fimta hvørt ár ella hava sjónvarp í hvørjum rúmi.

Eg meini so við – tú gert, sum tú vilt, um tú hoppar uppá alt hetta lýsingarhurlumheyið – og tað gert tú sikkurt eisini – fyri ein part.

Fyri mær at síggja, er tað næstan blivið ritual hjá miðlunum at tosa um uppgearaði jól – tað er stutt sagt blivið politiskt korrekt at grenja um jól.

Eg kundi skilt tað, um hesir, sum úttalaðu seg, vóru trúgvandi, sum lógu í sjóðheitum gráti av, at vit høvdu gloymt, hví vit halda jól, men teir koma ongantíð við hesum alternativinum: at halda jól fyri Jesupápanum. Tey høvdu ikki nógv at rutta við har í fjósinum, um rætt skal vera rætt.

So – summa summarum – eg vil hava at vita – hví eg ikki kann sleppa at halda jól uttan at skula plágast av samvitskubiti.

Stakkalastjørnan

Kært barn har mange navne. Hon eitur Venus, men verður eisini nevnd morgunstjørnan ella kvøldstjørnan ella stakkalastjørnan, sum eg plagi at kalla hana. Tað kemst helst av, at eg royndi at læra míni børn empati, tá tey vóru smá, og fortaldi teimum, at tá ið stakkalastjørnan sást á luftini, skuldi tú altíð taka væl ímóti fólki og hjálpa teimum, ið vóru illa fyri.

Og nú er hon so aftur at síggja á luftini – so ótrúliga bjørt og lýsandi.

Havi mangan hugsað um hetta við stakkalastjørnuni, serliga tá eg eri stødd uttanlanda.

Eg minnist, at tá eg las niðri, brúkti eg altíð Nørreport støðina á veg til og frá skúla. Har á støðini sást mangan ein ungur drongur, sum gekk og biddaði pengar frá fólki. Onkuntíð fekk hann eitt oyra og onkuntíð ikki. Nú tá ið eg komi á Nørreport, skundi eg mær at sleppa mær víðari. Har er ólekkurt, skitið og myrkt; biddarar av øllum slagi, fólk, ið ikki eru við síni fullu fimm, og sum viðhvørt kunnu gerast heldur aggressiv. Her eru bæði ung og gomul, ið royna at kroysta tað, sum er gjørligt, burtur úr fólki; gamlar ommur gremja seg um fátøk ommubørn, smádreingir spæla harmoniku fyri fólki og minnast til at rætta hondina fram eftir pengum, onkur stendur og selur Hus forbi, onkur gongur aftur og fram inni í tokvogninum og spyr, um tú ikki eigur eitt oyra at geva honum.

Tað er blivið so strævið at vera empatiskur, tú ánar ikki, hvat tú skalt gera. Tú sært fyri tær, at um tú fyrst gevur onkrum av hesum neyðardýrunum eitt oyra, so floyma øll hini neyðardýrini rundan um teg og vilja hava eisini.

Nokk so apropos las eg eina góða bók um júst hetta, meðan eg var niðri seinast. Tað er danski rithøvundurin Kirsten Hammann, sum hevur skrivað bókina En dråbe i havet. Og er tað ikki júst tað, vit plaga at siga? At tað er sum ein dropi í havinum at hjálpa fólki, tað ger so lítlan mun…

Hetta er ein bók um rík og fátæk, um u-lond, um hvussu trupult tað í grundini er at hjálpa, um at vilja so gjarna og ikki duga ella kunna alíkavæl…

Ein bók, sum virkar sum lættisoppi, tá tú byrjar, men sum útviklar seg til at vera ein ótrúliga væl skrivað bók.

Eg sigi bara eitt, at tað er gott at við hava hjálparfelagsskapir: Frelsunarherin, Neyðhjálp fólkakirkjunar, Kirkens korshær, Brorson kirkju og annað gott fólk. Sovorðin, sum taka ábyrgd, tá vit onnur vilja sleppa at stinga høvdið niður í sandin.

Eg havi annars keypt mær syndafyrigeving fyri stuttum. Fylti tvær skógvaeskjur við smáum jólagávum, og nú eru tær helst ávegis til onkur børn í Rumenia saman við mongum øðrum eskjum. Kanska hesin dropin hjá mær kemur væl við hjá onkrum fyriuttan at stytta mær um tíðina í reinsanarseldinum.

Fimm rørslur frá eydnusemi

Á bókamessuni í Frankfurt var Kina í ár ærusgestur. Tað vóru ikki øll, sum vóru líka fegin um hetta. Kina sigst vera land, ið bannar skrivaða orðinum, um tað verður hildið fyri gott.

Undan bókamessuni mátti leiðslan fyri messuna bíta í tað súru sitrónina og boða Kina frá, at hon ikki skuldi bjóða tveimum ávísum rithøvundum við, tí at hetta varð eitt krav frá Kina. Eisini eru óteljandi søgur um bøkur, sum verða prentaðar eystan fyri í støðum, sum hoyra undir Kina, at tær verða væl og virðiliga kannaðar, so at alt, ið kann benda á okkurt, sum ikki er til fyrimuns fyri Kina, verður kravt sensurerað.

Mangan er tað lítla landið Tibet, sum má standa fyri at verða skorið burtur úr skrivaðum orði. Men eisini onnur, sum t.d. nýreligiøsa rørslan Falun Gong er bannað í landinum og gud náði tann, ið bekennir seg til ta rørsluna.

Veit ikki reiðiliga, hvat tað er, Kina er bangið fyri. Søgan mátti eftirhondini havt  lært bæði tey og okkum, at tað bannaða er tað besta, og meira tú roynir at halda tí niðri, sterkari gerst tað.

Kina sjálvt mátti vita tað – har hava tey verið hersett av japanum, sum gott nokk búðu í einum landi, sum var so nógv minni enn Kina, men sum hevði ein ræðandi, stóran her, ið fór við kinesum, sum vóru tey minni verd enn dýr. Tey máttu eisini hava lært av sjálvari kollveltingini; tað at tey megnaðu at kollrenna keisaravaldið  og tess avoldaðu hugsjónir og skapa eitt samfelag, sum gott nokk var sera sentralstýrt, men hóast tað gav fólki betri kor bæði likamliga og sálarliga.

Mao er kendur fyri at lýsa USA sum ein pappírstikara, sum kanska sær ógvilsigur út, men í grundini er av pappíri og tí kann fellast sum einki. Men nei – einki hjálpir – hildið verður bara fram at royna at skapa heimin í eins egnu góðtiknu mynd.

Ein dagin ávegis heim av bókamessuni varð gingið fram við einum bási, har tvær kinesiskar konur stóðu sum saltsúlur í Sodoma á sinni. Hetta var fólk frá Falun Gong, sum mótmælti, at ein av rithøvundum teirra, sum hevði skrivað eitt slag av sjálvhjálpsbók, ikki kundi útgevast í landinum og var illa lýddur har. Royndi at práta eitt sindur við ein mann um, hvat hetta var fyri nakað. Hann vildi ikki reiðiligas svara mær uppá, um hetta var heimspeki ella religión, men kanska er tað eisini nakað tað sama, og tí skilti hann ikki spurningin; hann bedýraði meg tó um, at tað var sera einfalt: fimm ymsar rørslur kundu gera meg eydnusama. Fyrsta læt upp allar orkukanalir í kroppinum, onnur (og tað var tann, sum konurnar stóðu í) økti um orkuna og vakti vísdóm í mær, triðja reinsaði kroppin, fjórða fekk  bent allar keðiligar orkur burtur og fekk í staðin góða orku at breiða seg um allan kroppin og fimta er sjálvandi sum altíð tann, sum fær bæði kropp og sinn at fara upp í eina hægri eind, og alt verður fullgjørt.

Sukk – hevði tað verið so væl, hugsaði hesin vantrúgvandi føroyingurin við báðum beinum væl plantaðum niður í asfaltið.

Tað tykist tó, sum vit hava brúk fyri løttum og einføldum loysnum at sleppa burtur úr trega og sorg og øllum illum.  Um tað nú var so, at ein maður í flákrandi  munkakápu hevði svarið? ella um vit nú bara gingu við reyðum bummullarbandi um skøvningin? ella stóðu still við hondunum í rættari støðu? so kanska man bæði bleiv frelst, eydnurík, kløn og alt møguligt  annað gott. Tað trýtur ikki av almindiligheitum, sum vit gloypa rátt líka frá Hammershaimb til Jóhan í Kollafirði.

Herta Müller, ársins nobelheiðurslønarvinnari í bókmentum var á bókamessuni. Hon mundi neyvan trúgva, at loysnin var einføld. Sjálv er hon flýggjað úr Rumenia, vegna tað at hon var týskur minniluti har og tí skuldi forfylgjast. Mamman hevði sitið í sovjetiskari arbeiðslegu. Hon var ein teirra, ið ikki var fegin um, at bókamessan lá fram á grúgvu fyri Kina, og hvøllir lógvabrestir hoyrdust, tá ið hon, ið sjálv hevði kent, at hon ikki var av góðum fólki og ikki hevði rættar meiningar, hevði at Kina.

Tann friðarligi skómakarin

Keypti mær einar hundadýrar skógvar ein dagin. Men ma… teir vóru lekkrir, úr bleytum leðri, snútin framman peikaði eitt sindur uppeftir, sum skótoyið hjá onkrum vaktarmonnum, eg havi sæð myndir av.

Av tí at teir vóru so hamrandi dýrir, kom eg at hugsa um, hvussu óluksáliga materialistisk eg eri álíkavæl. Heilt sikkurt – tá eg eri blivin troytt av teimum, ella eg havi beklað teir til, ella teir skrædna ella okkurt tílíkt, so enda teir fyrr ella seinni (helst fyrr) á dumpinum.

Skógvar eru eitt løgið fyribrigdi, ella sum tey siga á heimasíðuni hjá mínum nýggju skóm, so kanst tú fáa ilt bæði í føtur og eygu av ljótum skóm.

Mamma átti fleiri pør av høghælaðum skóm í sínum ungu døgum, haldi, at tann sum hevur arvað hennara sans fyri hesum vakra fótprýðinum, man vera systir og so nú seinni, eisini mínar egnu døtrar, men treyðugt so viðhvørt fer man sjálv amokk og keypir sær pissidýrar, yvirlekkrar skógvar.

Skómakara hevur tú tó altíð brúk fyri, ein er í Havn, og har havi eg verið nakrar ferðir, og hann ger eitt vala arbeiði, men mestur man nógv heldur enda sum burturkast enn at verða afturgjørt.

Soleiðis var ikki fyri nøkrum fáum árum síðani. Í Sørvági t.d. høvdu vit ein skómakara, sum hevði úr at gera við at bøta, seyma, smíða, líma og hvat alt nú eitur, sum ein skómakari ger.

Hann var so ógemeina friðarligur. Vit vistu í hvussu er tvey ting um hann:  at hann var sjálvstýrismaður ella okkurt tann vegin og at hann konsekvent stavaði navnið á heimbygdini Seyrvág. Hetta vóru týðandi ting at vita um eitt menniskja, tað segði nokkso nógv um hansara persónligheit, hildu vit. Men sjálvandi var hetta ikki øll hansara persónligheit, tí vit kendu hann ikki álíkavæl. Men harragud, hvat tað luktaði væl at koma inn til hansara: leður og lím. Kanska var tað tí, at tað var eitt av teimum fáu ørindunum, sum vit ongantíð mótmæltu at fara. Kanska fingu vit eitt rúsandi kick, tá ið vit trinu inn um hurðina hjá skómakaranum, uttan at eg her havi sagt, at skómakarin í Sørvági gekk í einum ævigum rúsi, tvørturímóti. Tú komst ongantíð til fánýtis eftir skóm hjá honum; hevði hann sagt, at tú skuldi koma kl. 2, mikudagin, so lá skógvaparið klárt á hillini, tá tú komst inn, og tað kostaði svarta einki at fáa gjørt. Eg havi so í øllum førum ongantíð hoyrt míni foreldur gremja seg um húsagang, vegna skórokningar frá Jóhann, skómakaranum.

Skómakarin helt til niðri í kjallaranum úti á Lið. Uppiá búði hann við familjuni, konu og børnum. Tá tú komst inn til skómakaran eftir skóm, var hann altíð í einum rúmi aftanfyri, har einasta óljóð var at hoyra frá hesum friðaliga manni, maskinan, sum gekk. Ímeðan tú bíðaði eftir, at hann skuldi koma út, stóðst tú í frið og náðum og skoðaði hillarnar fullar av skóm, sum vóru pakkaðir í brúnt pappír, og so royndi tú at gita, í hvørjum pakka tínir skógvar lógu. Tú hevði góða tíð, barnaútvarpið kom ikki fyrr enn langt út á kvøldið, og sjónvarp var ikki uppfunnið tá, í hvussu so er ikki í Seyrvági.

So tá ið tú hevði fingið pakkan og hevði  goldið, varð farið heim aftur til hús, og sjálvandi mintust øll til, at bukka seg væl og virðiliga niður, tá komið var til eini heilt serlig hús við einari konu, sum altíð sendi teg ørindi, eitt í senn. Gud havi lov, at garður var at goyma seg undir.

Freiheit ist immer Freiheit der Andersdenkenden

Í fyrsta grundlógarískoytinum hjá amerikanarum er lógin um talu- fundar- og pressufrælsi. Men hetta forðar ikki stovnum at banna t.d. ávísum bókum. Hetta er í grundini sera vanligt manga staðni í Amerika.

Í løtuni er Banned Books Week í USA. Hetta er eitt átak, sum verður stuðlað frá hægri stað, t.d. av Library of Congress saman við journalistum, forleggjarum, rithøvundum, bókahandlarum og øðrum.

Hvørt ár, tá Banned Books Week er, verður listi kunngjørdur við bókum, sum, man veit um, eru bannaðar onkustaðni í USA.

Tað er serliga skúlar og skúlabókasøvn, sum sensuerera tað skrivaða orðið. Sum oftast eru tað bøkur, ið verða hildnar at hava keðiliga ávirkan á børn og ung. Serliga bøkur um kynslív og bøkur, sum verða hildnar at vera gudspottandi og rasistiskar standa mangan fyri skotum.

Eg havi hugt at listanum fyri 2008-09, og tað er skelkandi at síggja, at nógvar av bókunum eru slíkar, sum eg sjálv antin havi lisið, kundi hugsað mær at lisið ella onkusvegna kennist við.

Her er eitt úrval:

Mark Bowden: Black Hawk Down, tí hon brýtur ásetingar í økinum um illbønir.

Eoin Colfer: The Supernaturalist, tí foreldrum og lærarum dámar ikki, at hon handlar um tað yvirnatúrliga

Aldous Huxley: Brave New World, tí bókin hevur ov nógvar tilsipingar til sex og narko.

Ken Follett: Pillars of the Earth, tí at ein neyðtøka verður lýst í bókini, og kynslív annars verður opið lýst.

Susanna Kaysen: Girl, Interrupted, tí hon inniheldur lýsingar av kynslívi og brúkar eiðir.

Khaled Hosseini: The Kite Runner, tí at ein anal neyðtøka verður lýst og vegna ónærisliga málnýtslu.

Philip Pullman: The Golden Compass, tí hon verður hildin at vera gudsspottandi.

Stephenie H. Meyer: Twilight Series, tí hon hevur seksuelt innihald.

Toni Morrison: The Bluest Eye, tí har eru greiðar lýsingar av ósømiligum sexlívi.

Jodi Picoult: My Sister´s Keeper, tí hon er ov rasistisk.

Mark Twain: The Adventure of Hucklebarry Finn, tí hon er ov rasistisk.

Alice Walker: The Color Purple, tí hon lýsir samkynd, neyðtøku og blóðskemd.

Alice Sebold: The Lovely Bones, tí hon er ov ræðandi fyri børn.

Åsne Seierstad: The Bookseller of Kabul, tí hon hevur ov opnar lýsingar av kynslívi.

Inni á einum bloggi um átakið ímóti at banna bøkur, sá eg eina stuttliga lýsing av einum bókasavni:

Og tað hendi í teimum døgum…

Rættiligt kjak hevur tikið seg upp um, at Føroya fólk skal skrivast í manntal. Ikki tí at nakar er ímóti, at vit verða tald, men tí at serliga kvinnur eru í øðini um, at hetta avoldaða orðið manntal verður brúkt um eina fólkateljing nú á døgum.

Tað er púra greitt, at teir, ið valt hava at kalla tað so, ikki hava fylgt serliga væl við í tímanum!

Føroyskar kvinnur hava í fleiri ár víst á, at tað er óheppið at leggja so stóran dent á at gera øll heiti og fyribrigdi til kallkyn, har tað er gjørligt at sleppa undan tí. T.d. hevur mangan verið talað um, at politisk heiti lukta langt vekk av, at hetta er ein afturlatin heimur fyri kvinnur, við sínum landstýrismonnum, løgtingsmonnum, ráðharrum og formonnum, men tað er aloftast sum at sletta vatn á gás. Tó við onkrum undantøkum tíbetur.

Hetta at velja manntal fyri eina fólkateljing er tápuligt av nógvum orsøkum:

1. Maður merkir maður og hevur altíð gjørt tað. Onkuntíð hevur orðið maður vunnið hevd sum felagsheiti fyri bæði kyn, serliga tí at vit altíð hava livað í eini patriarkalskari skipan, men í høvdunum á okkum síggja vit altíð ein mann fyri okkum, tá orðið maður kemur fyri. Tí vekir heitið manntal negativar assosiatiónir í kvinnum, kanska eisini vónbrot av, at tað als ikki verður lurtað eftir, hvat vit siga.
2. Manntal vekir eisini religiøsar assosiatiónir í fólki. Einasta, vit higartil hava verið von at hoyra orðið manntal, er í Bíbliuni, serliga í Gamla Testamenti.

Hyggja vit inn á heimasíðuna biblian.fo sæst at orðið kemur fyri seks ferðir, tær fimm ferðirnar í GT, eina ferð í 2. Mósebók, tríggjar ferðir í 4. Mósebók, eina ferð í Sámuelsbók og einaferð í Lukas evangelium.

T.d. “Tak manntal av allari samkomu Ísraelsmanna eftir ættum og fedrahúsum teirra, og skriva upp nøvnini á øllum, ið eru av mannkyni, mann fyri mann! (4. Mós. 1,2)

og:

“Takið manntal av allari samkomu Ísraelsmanna, frá tjúguáraaldri og uppeftir, eftir fedrahúsum teirra, av øllum vápnaførum monnum í Ísrael!” (4. Mós. 26,2)

Í NT er tað Jósef, sum ger eftir boðunum um at skrivast í manntal, tí hann var av Dávids húsi og ætt og hann letur seg skriva saman við Mariu. So sjálvt um Maria sleppur upp í part her, er tað Jósef, sum er høvuðspersónur. Tað ber kanska illa til ikki at nevna Mariu, hon er hóast alt móður Jesus!

Í GT er púra greitt í hvussu so er í mínum eygum, at kvinnur ikki verða skrivaðar í manntal. Tær eru í øllum førum ikki av mannkyni, tær eru ikki fedrar og ikki vápnaførir menn.

Føroyska málnevndin tvíheldur um, at orðið maður merkir menniskja. Um so var, at tað var so, er hetta álíkavæl tápuligt at brúka sum argument, av tí einføldu orsøk, at merkingin maður/menniskja langt síðani má vera broytt! Eisini millum føroyingar. Í hvussu so er fyri 128 árum síðan, tí tá var Føroyingafelag í Keypmannahavn stovnað, og treytin fyri at gerast limur var, at tú skuldi vera maður, yvir 14 ár og kønur í føroyska málinum. Tá ið hugsað verður um, at tú skuldi vera kønur í førøyskum máli, mátti veri upplagt, at kvinnur eisini sluppu at vera limir, nú maður sigst vera felagsheiti fyri menniskja, men so var ikki!

Eitt annað sum er stak løgið er, at málnevndin ikki í hesum førinum á nakran hátt vil viðurkenna, at orð missa ella fáa annan týdning. Tað er púra vanligt í máli annars, og tað vita Jógvan í Lon og øll onnur, sum fáast við mál, men av eini ella aðrari orsøk er orðið maður næstan gjørt heilagt, í hvussu er fara teir næstan í kríggj fyri at verja ein týdning av einum orði, sum hóskaði til eitt samfelag, har kvinnur als ongan leiklut høvdu í almenna kjakinum!

So mín vón skal vera at hesir málkønu anno 2009 koma niður av sínum høgu hestum og taka navnabroyting.

Latið okkum øll sleppa at vera her.

Make love not war

Søgdu tey í trýssunum, helst tá talan var um at steðga Vietnam krígnum.

John Lennon flættaði eisini setningin og serliga meiningina inn í lagið Mind games frá 1973.

Í dag er Peace one day tiltak um allan heim. Útvarpið ringdi sjálvandi beinanvegin til ein ungan føroyskan hermann í Afghanistan og spurdi hann, um hann fór at niðurleggja vápnini í dag. Soleiðis kláraði okkara høgt elskaði fjølmiðil at punktera tiltakið frá morgni av.

Tað er so vist og sannheit, at vit hava brúk fyri friði á hesum knøttinum, og helst eisini eina áminning sum hesa. Men ringt er at gera við.

Laila Khaled, sum eg sá í sjónvarpinum í kvøld, angrar onki. Hon heldur als ikki, at tað var terrorisma at kapra flogfør. Nei, tað er partur av frælsisstríði. Ein máti at fáa fólk at vakna. Ongin hoyrdi, tá ið vit vóru pínd í ísraelskum fongslum, vildi hon vera við. Og helst man hon hava rætt.

ST hevur gjørt av at skýra partar av álopunum herfyri á palestinskt øki sum krígsbrotsverk. Tvætl, sigur Ísrael, ST er partískt.

Í Danmark hava tey higartil mist 25 ungar hermenn í krígnum í Afghanistan. Eg havi enn ikki skilt, hvat danski herurin ger har, tíansheldur allir aðrir herar, líka lítið sum at teir vóru í Irak.

Svarið blæsir í vindinum, segði Bob Dylan fyri mongum árum síðani, og nú er hann innstillaður til nobelheiðursløn, tó í bókmentum, ikki í friði.

It´s better for business

Í Føroyum hevur verið dúgliga kjakast eina tíð, av tí at vit hava ein ráðharra í javnstøðumálum, sum als onga virðing hevur fyri sínum egna málsøki, men heldur andstygd, um nakað. Sjálvur hevur hann gingið á odda og letur vera við at velja kvinnur í nevndir, har hann sjálvur hevur ein fingur við í spælinum, sum t.d. Atlantsflog. Men hann er sanniliga ikki einsamallur. Um tú tímir at hyggja at nevndunum, sum Landstýrið velur, so er lætt at síggja, at tað als ikki kemur nøkrum til hugs, at blanda bommini øðrvísi. Í flestu nevndum eru flest menn og ikki sjáldan bara menn. So, um tað almenna skal stinga út í kortið, so eru vit illa fyri, sum vilja hava rættvísari viðurskifti.

Tað seinasta, ið fekk sinnini í kók, var ætlanin um at taka Demokratia av, sum skal eitast at hava verið sett til at økja um leiklutin hjá kvinnum í kommunustýrum og løgtingi. Brúk var ikki fyri Demokratia; málið var rokkið. Tað, sum er eyðkent fyri hetta málsøki: javnstøða, er, at tað verður sett so lítið av peningi til málsøkið ella givin lítil og ongin avgerðarrættur, at málini drukna í almindiligheitum, frustatriónum, kverulantarí og tvætli.

Tað ber væl til at vísa ‘áhuga’ fyri málsøkjum, vera politsk korrektur, so at siga, hygg bara at útoyggjunum, sum onki lív er lagað. Øll eru so rørandi samd um, helst í valtíðum, at vit mugu varðveita útoyggjarnar og gera tað liviligt har, men ongin er til reiðar at geva veruligt íkast til at fáa tað liviligt á slíkum støðum. Tað sama er við javnstøðumálum. Øll tosa um, at kvinnur duga at multitaska, tær duga best í skúlunum, hava hægstu útbúgvingarnar o.s.fr. men álíkavæl eru tær gott og grundiga trýstar upp á pláss og hava framvegis als onki veruligt at skula hava sagt, ‘har sum pengarnir fólkið flyta’.

Og vit halda fram við at finna okkum í tí. Seinasta var, at Eyðgunn Samuelsen, um eg minnist rætt, kom við einum uppskoti at brúka kvotur, og gudhjálpi okkum um okkara tápuligi, men snúni, vinnumálaráðharri ikki svaraði, at tað hevði verið ódemokratiskt, tí at talið av kvinnum í Føroyum er so nógv minni enn talið av monnum. Og hann sleppur væl frá tí – og hví? Jú, kanska tí at vit kvinnur enn ikki hava lært, at fyri at fáa okkara sjálvsagda rætt, mugu vit gevast at grenja og í staðin vera sakligar, sláa nevan meira í borðið, kanska. Kanska manglar okkum ein mann, sum vil ganga á odda og siga, sum í Noregi, at it´s better for business? Í øllum førum, haldi eg, at okkara góðu løgtingskonur áttu at gjørt nógv meira ella brúkt nevarnar meira, ella fylgi eg bara so illa við? Í øllum førum áttu vit at vita, at fá eru tey, sum gleðiliga vilja geva frá sær vald!

It´s better for business, var tað ein norðmaður, sum segði, enntá ein høgrapolitikari, sum hevði verið við til at seta kvotur í verk í Noregi, sum hevði gjørt, at talið av kvinnum í nevndum varð vaksið til umleið 40 prosent eftir fáum árum. Um ikki hetta varð gjørt, høvdu vit skula bíðað í 100 ár eftir javnstøðu í nevndum, segði ein norsk kona. Men tað gera vit gladliga í Føroyum og grenja víðari.

Minnist forrestin nakar kveik.fo?