Tað havi eg fyri so vítt onki ímóti, men mær var dátt við, tá eg legði blaðið frá mær, og tað kom at liggja við baksíðuni upp, tí har var ein lýsing frá amerikanska mótaskaparanum Marc Jacobs, sum gjørdi meg øgiliga illa fyri!

Lýsingin, sum eg havi lagt við her, men við ringum tannabiti skal sigast, er av sjónleikarakvinnuni (ella kanska rættari gentuni, hon er hóast alt bara 17 ár), Dakotu Fanning. Hon situr við einari fløsku av luktilsi, sum eitur Oh, Lola (!), sum hon heldur um við vinstru hond.

Eg troysti mær ikki at fara út í smálutir við greiningini, men biði lesarar døma sjálv, tó vil eg siga, at orð sum smágenta, mannligur kynslutur, sum er alt ov stórur í mun til avmyndaðu smágentuna (ella kanska rættari: barnið), avgonga, ónomin genta í ljósareyðum kjóla etc etc. vóru orð, sum fóru ígjøgnum heilan á mær, tá ið eg sá hetta.

Eg veit, hetta er ringt at tosa um, men eg haldi altso, at tað er neyðugt at visa á, hvussu stórkapitalurin brúkar evni í sínum lýsingarherferðum, sum tala til lægsta felagsnevnara í menniskjum.

Evni sum neyðtøka, strangulering, gruppisex, anorexi og mangt annað, sum liggur og riðar á kantinum til at vera ósmakligt er ikki óvanligt í lýsingarheiminum. Tað hava m.a. fyritøkur sum United Colours of Benetton, Calvin Klein, Dolce Gabbana og Duncan Quinn gjørt sær dælt av.

Tá ið eg brúki yvirskriftina Erkvisni, so er tað tí, at eg viðhvørt fari at ivast í, um eg lesi ov nógv inn í ymiskt. Kanska er tað bara eg, sum eri so erkvisin, at eg onki toli? Men hinvegin so haldi eg tað vera vert at gera vart við tílíkt, sum fær meg at kenna meg illa.

Tá ið hugsað verður um, hvussu viðurskifti hjá mongum børnum eru bæði her í landinum og aðrastaðni, so hevur tað týdning at geva sær far um støðuna hjá teimum. Her má eg geva Anniku Olsen eitt herðaklapp fyri tankarnar um at seta á stovn eitt Barnaumboð, veit at tankin hevur verið frammi fyrr, haldi, at tað var Páll á Reynatúgvu sum einaferð hevði ætlanir um hetta. Vónandi verður tikið undir við hesum.

Ein slík lýsing sum henda í Bazar er helst lóglig, men hon symboliserar eina ólekkra hugsan um børn og seksualitet, sum eg í øllum føri ikki kann taka undir við.

Og eg man ikki vera einsamøll um at vera erkvisin: tá ið eg fór at googla hesa lýsingina, kom eg fram á, at enski felagsskapurin Advertising Standards Authority hevur fingið lýsingina bannaða í Bretlandi, men tað sama er so ikki hent aðrastaðni – hence skelkin eg fekk av at lesa Bazar.

Eg eigi ikki so ræðuliga nógvar pengar, so nakar vandi er neyvan fyri, at eg fari at keypa merkir sum hesi og onnur, men eg kann bara siga við tykkum, sum eru stinkandi rík: Keypið onkur onnur merki enn hesi, sum umboða eina pengagirnd, har  als ongi mørk eru fyri, hvat tey kunnu lýsa við.

Tvs. eg havi hugt eftir øðrum eisini: undirbrotligheitini, sum er so tápulig, at tú nærum krympar tær og heldur teg vera í einum H.C. Andersen ævintýri samstundis.

Fólk bukka og skava og níga, og smílini eru so fastkleprað, at tað helst fer at ganga fitt av døgum, áðrenn tey fáast av aftur. Ja øll – uttan Margretha, tí hon kann smílast um alt fimmoyrað. Eg meini so við, sóu tit hatta flotta teppið, hon hevur fingið á gólvið ella gávukortið upp á toyserviettar til 120 persónar, sum hon sjálv sleppur at sniðgeva?

Nógvir av teimum umleið tjúgu tímunum vóru brúktir at bedýra okkum øll um, hvussu ótrúliga vitandi Margretha er, um at nýggjársrøðurnar nærum eru legendariskar: minnist tú hina frá nítjanhundrað og grønkál? hon var um tað og tað og setti rættiliga hetta og hatta í perspektiv. Men veruleikin er tann, at sjálvt um Margretha er ein vitandi persónur, eru nýggjársrøðurnar ikki stórt frægari enn okkurt blogginnlegg hjá mær her í Egnum rúmi, men eg eri ikki drotning, so tað, sum eg sigi, verður ongantíð legendariskt. ØV!

Tað, sum eftir mínum tykki var mest tærnakrympandi, var tó føroyska sangkórið inni á ráðhúsinum í Keypmannahavn. Fyrst av øllum skilti eg ongantíð, hví tey vóru har, tey sungu jú ongan føroyskan sang. Kanska var tað bara fyri at vísa á teir fittu og óskyldigu tegnarnar í drotningaríkinum: grønlendingarnar og føroyingarnar í sínum tjóðarbúnum. Tragikomikkurin gjørdist fullkomin, tá ið eitt orkestur fór at spæla onkran marssj gjørdan til drotningina, og grønlendarar og føroyingar fóru at veittra við smáum dannebrogsfløggum!

Har stóðu hesi grannvaksnu fólkini og veittraðu við ímyndini av donskum hjálandavaldi. Og tað tyktust tey gera uttan himpr.

Eg hugsaði við mær, at nógv vatn er runnið í ánna síðan seksti- og sjeytiárini, tá ið føroyingar m.a. veittraðu við papptalerkum inni á Fólkatingi: nú standa sama slag føroyingar, allarhelst flestu lesandi, og eyðmýkja seg sjálvi frívilliga inni á ráðhúsinum í Kongens København! Nei, tá var meira go í teimum, sum sóu reytt!

Og annars so gliðu føroyingarnir eftir bonaðum gólvum saman við hinum í donsku yvirstættini, lóggávu- og trúarvaldi í ljósareyðum slipsum, Guðrun og Guðrun, men mest í tjóðarbúna og smíltust um alt fimmoyrað. Tó sluppu føroyingarnir ikki líka nær drotningini sum hini sjálvstøðugu. Sum plástur á sárið hevði Jógvan fingið kors og bånd og stjerner på, so at hann hevði okkurt eyka at dingla við meðan hann bukkaði fyri henni.

Men sama ger, undirbrotligheit ella ei, eftir hátíðardagarnar fekk Kaj Leo sum vátan vøtt framman á, bara 9 milliónir aftrat. Nei her má tøvast og bukkast og nígast enn meira – tí virðiligheit, tað leggja vit ikki ein lort í.

Í San Francisco hava nakrar gamlar konur fingið nokk, tær eru farnar upp á barrikadurnar. Tær hava fingið íblástur av øllum hesum ungu, sum hava tikið Wall Street, og høvdu tær vitað av teimum, sum bukaðu karamelleskjur uttan fyri Løgtingið, høvdu tær heilt vist tikið undir við tí átakinum eisini.

Hesar gomlu millum 69 og 82 ár gjørdu herfyri av fara at mótmæla uttan fyri eina undirdeild av Bank of America í býnum. Tær búgva allar á ellisheimi og kalla seg The Wild Old Women. Við átakinum run on the banks hava tær kravt lægri kostnaðargjøld, og at bankarnir gevast at reka fólk frá húsi og heimi.

Henda dagin, tá tær savnaðust uttan fyri bankan, nakrar í rullustóli, vóru tey i bankanum so illa við, at tey snaraðu lyklinum um, so ongin slapp inn. Tær gomlu vóru bæði bilsnar og sera fegnar, tí sum tær søgdu, tær høvdu ongar ætlanir um at storma bankan. Tær veittraðu við skeltum og hvørki róptu ella marsjeraðu, tí sum onkur onnur tók til, tað var ógjørligt, tí ein teirra brúkti iltmaskinu.

So – altso, um eg nú livi so leingi og sleppi inn á ellisheimið á Sýnini, so skulu Bank Nordik og Eik í Miðvági ikki føla seg for trygg. Tí sjálvandi fari eg at mobilisera, so títt og knapt, tey vága sær at hækka ella lækka nakað sum helst, sum mær ikki dámar.

Eg gloymi tað hvørt ár!

Tollaksmessudagur: Eg tulli runt í køkini  í allari stillheit. kóki eplir, sum skulu gerast til heita eplasalat afturvið snerkta kjøtinum jólaaftan, kóki rís, so tað er klárt til rís a la mande, reyðkál stendur á komfýrinum og simrar í svøkum varma, og spakuliga breiðir góði reyðkálslukturin seg runt í húsinum og fær okkum øll í rætt jólalag. Vit eru so at siga til reiðar at bjóða jesupápanum vælkomnum í henda heim …

So hendir tað – knappliga fara vit sjóleys uppfrá úr stólunum og eru um at fáa piparnøtirnar í rangastrúpan. Øgilig ýl hoyrast knappliga um alla bygdini – okkurt er ravruskandi galið – jólini er avlýst – vit hyggja við villum eygum at hvørjum øðrum. Hvat hendir her?

So út í vindeygað at hyggja – og har sæst ein laaang røð av bilum koyra framvið húsunum út á Bakka, við ýlan og tútan og róp og skrál. Mín fyrsti tanki er: hava sandavágsingar nú aftur vunnið í badminton? Feira tey Jørginsa flatskatt?  (Jørgin er jú sørvingur, sum tit helst vita), ella man tað vera so livandi galið, at bensinprísurin er farin niður. Okkurt er á vási.

Eg inn á portalin at vita, onki. So vágaportalin, onki. Facebook, kanska onkur sigur okkurt um, hvat gleðiligt er hent harinni, men nei, heldur onki.

So er bara eftir at sms´a til ein miðving, sum minnir meg á, at hetta er rekkjukoyring, og tað er tað hvørt ár, tá klokkan er farin av tólv. Tað er fyri at feira, Jesu føðing. Ok, sigi eg, og síggi ordiliga býtt út í høvdinum. Hvat bleiv av kamelkoyring og Bethlehem og sovorðnum?

Aftaná sigur onkur mær, at einir 150 bilar hava koyrt framvið, tvs. at alt, sum rakk niður á pedalirnar her í oynni, hevur verið úti og koyrt, og hetta er tað barnið hoyrir:

Dútt dútt … ýýýllll … fuck you … skrambli skrambli … klirri klirri … pour some sugar on me … fuck you bitch … slubri slubri … dúúúúút … hrnnn hrnnn … skriiiii … heyyyyy …. floyoyoyt … nú er alt bara minnir … jauuuuuuu …. jiiii ….. blinki blinki … jihaaa … jeyyy …

Call me old fashioned, men altso rekkjukoyring og Jesu føðing?

WHAT?

Ein av mínum íslendsku facebookvinum legði eina leinkju út við einari heimasíðu, kallað: lovegodsway

Her kanst tú fáa alskyns hjálp til at broyta teg frá homoseksualiteti til eitt vanligt fólk, sum tey siga beinleiðis á heimasíðuni.

Útgangsstøði er, at ert tú homoseksuell/ur, ert tú sjúk/ur. Og av tí at sjúk mugu fáa hjálp, so er tað greitt, at tey, ið standa fyri hesari heimasíðuni, av reinum næstakærleika gera, hvat tey kunnu fyri at grøða tey homoseksuellu.

Eg síggi á heimasíðuni, at tey koyra eitt program, sum skal lekja homoseksuell, og eg hugsaði við mær, um tað mundi vera hetta, Jenis ætlar at brúka. Programmið eitur C.H.O.P.S (Changing Homosexual into Ordinary People). Spurningurin er so, um vit tíma at vera Ordinary people – onkur tímir helst tað.

Stórur dentur verður lagdur á, at foreldrini mugu ansa væl eftir atburði hjá barninum, fyri at taka tarvin við hornunum so at siga. Fyribyrging er øgiliga týdningarmikil, so inni á heimasíðuni er ein langur listi við sangarum og orkestrum, sum kunnu smitta teg við homoseksualiteti. Og her er tað, at tað rennur mær kalt niður eftir bakinum: EG ELSKI AT LURTA EFTIR EINARI RÚGVU AV HESUM TÓNLEIKINUM, so eg eri í vanda fyri at blíva lesbisk – jeee, hvat skal eg gera?

Tað stuttliga er, at heimasíðan eisini hevur ein lista við tryggum tónleiki. Tónleiki, sum ger at títt barn kann vaksa til og blíva vanligt – øh, heteroseksuelt altso.

Stórur munur er á longdini á listunum, listin við vandamiklum tónleiki er alinlangur, og har eru eitt ótal av kendum nøvnum við, meðan listin við trygga tónleikinum er stuttur, og sjálv kennist eg bara við eitt navn. Listarnir báðir minna meg um líknilsið um breiða og smala vegin: tann breiði vegurin er lættur at ganga á, har er alt tað stuttliga, men hann leiðir beinleiðis í fortapilsi, meðan hin smali vegurin er trupul at ganga á, men leiðir til æviga sælu, og eg sigi bara eitt: at við teimum fáu orkestrunum, sum eru á listanum yvir tryggan tónleik, so unni eg teimum, sum lurta, væl at enda í ævigari sælu, tí tað kunnu tey sanniliga ikki hava fingið av at lurta eftir vánaligum tónleiki.

Kanska er ikki rætt at flenna at hesum, men viðhvørt er hetta einasti møguleikin. Kanska flenni eg, tí eg veit, at hetta lýsir eina áskoðan, sum er púra burtur í vón og viti, og tá er lítið annað at gera. Samstundis veit eg, at hetta er kaldur veruleiki. Henda áskoðan sum m.a. Jenis á Rana er forsprákari fyri, kann ljóða, sum var hon sprottin úr reinum kærleika til næstan. Men tá kunnu slíkir felagsskapir, sum hesin eg møtti á netinum, hjálpa til at minna meg og onnur á, at slík menniskjafatan er grundað á reina vanvirðing.

Bókin At erobre ordet er ein gjøgnumgongd og samanbering av teimum fyrstu árunum, tá ið  arbeiðarakvinnur fóru at skipa seg í fakfeløg í Onglandi, Týsklandi, Danmark og USA. Tvs. serliga árini frá 1870 ´unum til tríatiárini.

Aftanfyri á bókini stendur m.a. um hetta at taka orðið: … hvordan de på trods af enorme indre og ydre barrierer overvinder tavsheden og mændenes ordmonopol –

Hetta hugsaði eg mangan um nú, meðan viðmerkingar ruku aftur og fram serliga á facebook um átakið at boykotta Manntal.

Nakað, sum serliga eyðkendi kjakið, vóru tær túsundtals viðmerkingarnar um orð við mann sum fyrsta liði í orðinum. Aftur og aftur varð mann spurd (ur), um vit nú skuldu broyta øll orð við maður/mann, og undir øllum hesum  viðmerkingunum lá eitt speirekandi huglag, sum skuldi gera hetta at boykotta Manntal til nakað fullkomiliga tápuligt, í øllum førum vónleyst.

Tað, sum eg fyrst og fremst hefti meg við, umframt tað at slíkar viðmerkingar sum heild eru fullkomiliga høpisleysar, var, at ongin tyktist hugsa, at hetta júst prógvaði, hvi tað var so altavgerandi at mótmæla. Tað er sagt mangan áður, men tað ber til at endurtaka: føroyska málið er eitt kynsmál, tvs. vit hava trý kyn í málinum, kallkyn, kvennkyn og hvørkikyn, men kallkynið er tað stýrandi og normsetandi. Tað vil við øðrum orðum siga, at tú brúkar kallkynsform at geva til kennar eina støðu, sum hevur bæði við kall-, kvenn- og hvørkikyn at gera. Eg hugsi serliga um orðið mann, sum er eitt fornavn og er avleitt av kallkynsorðinum maður. Vit brúka tað ógvuliga nógv í talumáli og í stóran mun eisini í skriftmáli. Sambært orðabókini er mann tað sama sum ein, onkur, tú, tey vit o.a. Men uttan mun til um tú ert ein kona ella maður, so tekur orðið mann kallkynsform aftrat sær, tú sigur t.d. mann verður so glaður at síggja hetta … tað er altíð gott at verða bjóðaður við í veitslu …  osfr. Tvs. at tú tosar, sum um tú var ein maður, eisini tá ið tú ert ein kona. Vit vita eisini, at flest øll starvsheiti eru kallkyn, og tey taka sjálvandi eisini kallkynsform aftrat sær. Tá eg hugdi inn á starv.fo, sá eg, at 47 størv vóru leys at søkja í løtuni, søkt varð eftir kokki, línumanni, KT-samskipara, námsfrøðingi, pedagogi, starvsfólki, bilmálara, plátusmiði, deildarleiðara, KT-fólki, búskaparfrøðingi, sveini, lærlingi, verkfrøðingi, granskingarhjálpara, fíggjarleiðara, sjúkrarøktafrøðingi, timburmanni og handverkara.

Í løgtinginum hava vit sambært logting.fo ikki tingfólk, men tingmenn. So Eyðgunn og Kaj Leo eru bæði menn. Í landstýrinum er Annika Olsen landstýriskvinna, men á A-liðnum er hon landstýrismaður og varaløgmaður, og sjálvsagt er Elisabeth løgtingsmaður! Í javnaðarflokkinum eru Rigmor og Eyðgunn partar av einari tingmanning, tað eru Sirið, Gunvør, Bjørt og Kristina eisini, bara í Tjóðveldinum. Í sambandsflokkinum eru Rósa, Edva og Jóna partar av tingbólki.

Í orðabókum brúka vit kallkyn sum grundform og leitorð, tað nyttar einki at hyggja at lýsingarorðum í kvenn- og hvørkikyni. Tey standa ikki í orðabókum sum leitorð. Einasta undantakið er Mín fyrsta reyða orðabók eftir Dorte Buhl Rønnenfelt (Marna Jacobsen týddi og brúkti øll kyn), hon kom út í 2007, og Sponsk – Føroysk skúlaorðabók eftir Randi Meitil og Birgit Remmel, sum kom út í 2009.

Tey, ið speirekandi tóku til øll orðini við mann sum forskoyti sum dømi um, hvussu tápuligt átakið við Manntali var, høvdu ikki úr at gera at finna orðini. Í Føroysk orðabók (Føroya fróðskaparfelag) eru umleið níggju teigar av slíkum orðum í orðabókini, meðan tað til samanberingar eru umleið tríggir teigar við orðum sum hava bæði konu/konufólka/móður sum forskoyti. So í grundini siga hesar viðmerkingarnar onki annað enn, at tað er hart tiltrongt at varpa ljós á, at málið spælir ein ómetaligan stóran leiklut í, hvussu vit fata tilveruna, og at vit eiga at arbeiða hart fyri at taka orðið ella at ognast orðunum. Tað sigur eisini nógv um, hvussu tilveran hevur verið frá tíðarinnar morgni, men hugstoytt, at tað ikki skal vera so frægt av mansmóti (!) til at tora at fylgja við í ynskjunum um at stremba eftir einum javnlíkum samfelagi.

Tá eg finnist at yvirdimensioneraðum kallkyns málbrúki, tosi eg á ongan hátt um, hvat fólk siga og skriva privat, tað verða tey um. Ætli mær ikki at standa við upprættum fremstafingri og tala at, men eg haldi, at tað átti at verið fullkomiliga natúrligt, at almennir stovnar í mestan mun vilja fremja kynsneutralt málbrúk. Nakrir glottar eru – viðhvørt sleppa vit bæði at lesa og hoyra t.d. landsstýriskvinna ella løgtingskvinna. Og orsøkin til at so er, er heilt vist, tí at kvinnur hava tikið orðið ella hava ognað sær orðið. Tað hevur smittað av á miðlarnar! Men enn manglar í stóran mun, at almennir stovnar sum t.d. løgting og landstýri brúka orð, sum eru inkluderandi í staðin fyri ekskluderandi.

Eitt annað, sum hevur verið ført fram ferð eftir ferð í kjakinum um Manntal, er, at hetta als ikki er nóg týdningarmikið til at boykotta. Ført hevur verið fram, at vit eiga at vera við í manntali, so vit fáa hagtøl at arbeiða við í Føroyum. Tað hevur størri týdning enn at øsa seg upp um eitt orð. Kvinnur hava víst á, at tað ber til at mótmæla á annan hátt, m.a. við at strika heitið út á skjalinum og svara spurningunum kortini, meðan aðrar (tær fægstu sjálvandi) hava sett uppá, at hetta ikki var nóg mikið, at tað var neyðugt at mótmæla hesum við at lata vera við at svara.

Er hetta so rímiligt? kunnu vit so spyrja okkum sjálvi. Tað er tað sjálvandi eftir mínum tykki. Málið er myndað av teimum, sum hava valdið. Vit mugu minnast til, at føroyskt mál sum heild í mong ár hevur verið undir donskum oki, tað var tann tíð, at ikki var loyvt at undirvísa á føroyskum, at ikki var loyvt at prædika á føroyskum osfr. henda rætt fingu vit ikki sum gávu, men vit tóku okkum rættin við at ogna okkum orðini.

Fyri bara nøkrum fáum vikum síðani vórðu vit í útvarpinum mint á málstríðið í Hoydølum, sum fór fram í 1976, har eini tólv studentar noktaðu at skriva undir uppá, at teirra uppgávur skuldu týðast til danskt fyri at kunna blíva rættaðar og dømdar og fáa próvtal. Hallóv, kundu vit kanska sagt, hvat  østu tey seg upp um, kundu tey ikki bara skriva undir, so var trupulleikin loystur, tey vóru jú sloppin at skriva uppgávuna á føroyskum, so hvat gramdu tey seg um? Men nei, tað hildu tey als ikki, og henda dagin í útvarpinum tók ein av ikki-undirskrivarunum samanum og segði, at hetta var eitt sera týðandi stig á leiðini til at broyta viðurskiftini í føroyska undirvísingarverkinum og menna føroyskt mál í skúlunum.

Vit vóru kanska heldur ikki fleiri enn 12, sum noktaðu at skrivast í manntal; hvat niðurstøðan av hesari aktiónini verður um eini tretivu ár ella so, er ikki til at spáa um, men eg vildi mett, at hon var fult á hædd við aðrar aktiónir, har ein tilsíðissettur bólkur roynir at gera vart við týdningin av at taka orðið.

11.11.11.11.11 sat eg við eitt fundarborð og tosaði við ein rithøvund, sum er kvinna. Á borðinum framman fyri hana stóð eitt lítið tól, eg haldi hon kallaði tað eina spión, í øllum førum stóð tað har, tí uttanfyri lá gentubarnið hjá henni og svav í barnavogni. Hesin lítli gentuóvitin lá og gav ikki ljóð frá sær, so vit báðar fingu tosað okkum lidnar um handritið, sum hon er farin undir at skriva.

Meðan vit tosaðu, gekk ein jarðakona uttanfyri og pikkaði við sínum langa, klæna nevi niður í grasvøllin hjá grannanum.

Á Náttúrugripasavninum siga tey, at jarðakona er ógvuliga sjáldsom at síggja í Føroyum, næstan sum allar kvinnurnar, vit mangla. Men mín jarðakona hevur nú verið her í fleri dagar, og eg kenni tað eftirhondini sum, vit eru vinkonur. Ein fløvi í hesum tíðum, nú manntal er á skránni, og eg millum aðrar havi dittað mær at tala at hesum heitinum. Nakað, sum eg havi hoyrt fyri, tó í allari vinaligheit sjálvandi, sjálvt um tey flestu halda meg vera skítbýtta og fjasuta og tápuliga og egoistiska og vitanarhatara og mangt mangt annað. Men tað er at liva við, tí eg havi mína vinkonu uttanfyri, mína jarðakonu.

Jarðakonan er tó eitt sindur egin, og stygg er hon eisini. Tá eg ætli mær at fáa mynd av henni og komi krúpandi framvið garðinum, har hon gongur og spankulárar aftanfyri, er hon burtur sum ein pílur. Hon fer ikki á flog (kanska okkurt við fear of flying), men hon fer sum eitt skot eftir vøllinum og langt burtur frá mær og míni nútímans útgerð. Tað skal bara mangla, at man ikki skal fáa frið á sínum egna heimavølli, tykist hon halda. Hon er eisini í øðini, tá ið nakrar dúgvur nærkast; við hóttandi rørslum fær hon dúgvurnar at flyta seg burtur, hetta tolir jarðakonan ikki. Hon eigur stykkið, ferdugt!

Eg eri blivin eitt sindur góð við hesa jarðakonuna; hvønn morgun, tá eg eri komin til arbeiðis, hyggi eg út gjøgnum vindeygað at vita, um hon er har enn. Og hey, har var hon aftur!

Eg haldi ikki, hon flýggjaði undan mær, tí hon heldur meg vera býtta og sovorðið, men kanska bara tí at hon vil varðveita sín integritet …

Hon líkist mær eitt sindur, henda jarðakonan!

Tað er eisini týðiligt, at nógvar av viðmerkingunum eru rein láturliggering og er ætlað at føra orðaskiftið heilt av sporinum.

Nú geri eg annað enn at pilka nalva; var upptikin av onkrum øðrum, tá Dagur og Vika var send tann 7. november, har millum annað tosað var við Øssur Winthereig um mótstøðuna móti Manntali.

Men nú havi eg havt tíð at hyggja at innslagnum, og sum ikki einaferð standi eg eftir við kensluni av, at her vóru tær reinu almindiligheitir luftaðar, og maðurin, ið opinbart er talsmaður úteftir fyri Manntal, slapp at siga, júst hvat hann vildi. Als onki spurnartekin varð sett við nakað sum helst av týdningi.

Høvuðsatfinningin at heitinum Manntali hevur verið og er enn, at heitið útihýsir kvinnum, tað er ótíðarhóskandi á allan hátt. Til hetta svaraði Øssur, at hann dugdi nú at síggja, at nakrar kvinnur vóru ímóti orðinum, men at nógvum øðrum dámdi tað væl.

Her átti journalisturin, sum sjálvandi átti at havt sett seg inn í málið at spurt, hvørji hesi onnur vóru, sum dámdu tað so væl. Men nei, Øssur sleppur at sussa víðari um bæði eitt og annað, sum stórt sæð onki hevði við júst hetta málið at gera, t.d. dátueftirlit, ráðgevar í løgtinginum, lóg um manntal og mangt annað. Tað, sum var áhugavert fyri sjálvt hetta málið um heitið á orðinum, er júst, hvørji tey eru, sum dámdu hetta heitið so væl, og við hvørjum grundgevingum tað varð hildið fast við heitið beint ímóti áheitanum frá Javnstøðunevndini og Kvinnufelagssamskipan Føroya, og sum eg skilji eisini áheitanum frá løgtingslimum.

Tá ið eg ikki fái henda spurning svaraðan í Degi og Viku, so má eg gita mær fram til, hvørjum øðrum dámdu tað so væl, og tó – gita nýtist mær ikki, tí á heimasíðuni hjá Manntali stendur, at teir hava leitað í orðabókini og spurt á Setrinum:

“Vit spurdu eisini málnevndina um teirra hugsan. Málnevndin hevur ikki viðgjørt fyrispurningin, men Marius Staksberg svaraði fyrispurninginum soleiðis:

Eg havi tosað við Jógvan í Lon, sum er formaður í Málnevndini, og vit samdust um, at tað er í lagi at brúka manntal fyri fólkateljing. Fyri stuttum var eitt líknandi mál um mannarættindi og menniskjarættindi, og tá mælti Málnevndin til at halda fast við mannarættindi.

Rætt er tað, at vit vóru ávarðað móti at velja navnið manntal, men valdi kortini at gera tað. Tí vit hildu og halda, at hending verður lýst betur við hesum orðinum.” (manntal.fo)

Eftir hesum at døma hevur tað dámt 2 monnum á Setrinum og einum 5-6 monnum á Manntali. Tilsamans umleið 8 monnum í mun til nakrar kvinnur, sum tikið verður til í samrøðuni við Øssur Winthereig. Men eg kann heilsa og siga, at tað í øllum førum eru fleiri enn 8 kvinnur í Kvinnufelagssamskipan Føroya. Nakað væl meira.

Grundgevingin fyri at velja manntal fram um fólkatal er m.a. sum tað stendur skrivað á heimasíðuni:

“Hvat er munurin á fólkateljing og manntali?

Orðini bæði merkja stórtsæð tað sama. Vit valdu manntal, tí vit halda at tað betur kann lýsa, at uppgávan er nógv størri enn at telja íbúgvaratalið í Føroyum. Manntal fevnir eisini um eina býlisteljing.” (manntal.fo)

Her má eg siga, at teir hava dugað illa at lesa orðabókina, tí í henni stendur:

manntal h 5 1 tað at telja íbúgvar (t.d. í landi el. á avmarkaðum øki), fólkateljing, skriva í ~; fyrsta manntalið í Føroyum var í 1769 2 (gl.) ikki ~ einki menniskja, ikki eitt mannkykt

Hvussu teir á Manntali fáa hesa víðkaðu skilmarkingina inn í orðið manntal er mær ein gáta, og tað átti journalisturin eisini at spurt um.

tú tekur meg at tær

so tætt í tín favn

tit oyggjar so mætar,

Gud signi tað navn

sum menn tykkum góvu

tá teir tykkum sóu

Ikki er ringt at ímynda sær, at hon, sum tekur teg at sær, er móðurlandið, Føroyar.

Tá ið teir illa tiltuskaðir, landnámsmenninir, meini eg altso, koma at oyggjunum og seta búgv her. Ella sum skaldið kvøður: fyrstur Grímur Kamban í oyggjum festi tjøld. Og so stíga vit fast á várt gólv og flyta fram kvæði um kappabrøgd í Føroya høll – og tað hava vit gjørt líka síðani.

Tað hevur verið sagt, at teir fyrstu, ið komu til landið, vóru írskir munkar, og at tað tí var ógjørligt at fólka landið, tí at teir, hóast førir fyri so mangt, ikki vóru førir fyri at gerast við barn. Men tað hevur undrað meg í mong ár, hvussu landnámsmenninir úr Noregi hava borið seg at at gerast við barn, men ivaleyst hava onkrir menn, við kvinnukynsgøgnum verið við á ferðini, tá ið teir sóu landið.

Í 1881, tá ið Føringafelag í Keypmannahavn varð stovnað, var treytin fyri at gerast limur í felagnum tann, at tú skuldi vera maður, yvir 14 ár og kønur í føroyska málinum. Tá ið nú orðið maður verður sagt eisini at merkja menniskja, skuldi verið natúrligt, at eisini menn við ongum manskynsgøgnum sluppu at vera limir, men so var als ikki.

Malan Marnersdóttir sigur í Kvinnurøddum, at júst málsøguliga merkingin, har samanfall er millum mann og menniskja, vísir, at menniskju vóru menn: teir áttu jørðina, arvin, avgerðirnar og ábyrgdina.” (Malan Marnersdóttir: Kvinnurøddir 1985, s. 30)

Eftir at føroyskar konur í Keypmannahavn høvdu víst sítt ólydni og stovnaðu egið felag, vórðu treytirnar broyttar í 1897. Orðið maður varð í upptøkutreytunum broytt til ein og hvør, so tey munnu ivaleyst ikki sjálvi hava trúð lygnini um, at orðið maður merkir menniskja, tá ið tað veruliga kom til skarpskeringar.

Í bókini Glottar úr kvinnulívi, sum kom út í 1988 er ein sera áhugaverd grein hjá Mariu Jacobsen, nevnd Valdið og skilnaðurin millum kvinnur og menn. Hon vísir á, at bóndasamfelagið var eyðkent av at vera býtt upp í fýra avmarkað øki: húsið, innangarðs, uttangarðs og tað fremmanda, sum lá uttan fyri bygdina. Uppgávan hjá konunum lá í húsinum og innangarðs og hjá manninum uttangarðs, tvs. í haga, bjørgum og sjógvi og í tí fremmanda. Úteftir varð bygdin umboðað av teimum, sum høvdu størst vald, stórbóndum, embætismonnum og kirkjumonnum, “teir áttu lykilin til sannleikan og høvdu tamarhald á medviti fólksins.” (Kirsten Didriksen: Glottar úr kvinnulívi 1988, s. 109).

Menn umboðaðu familjuna úteftir, á grannastevnum, á vártingi og á løgtingi.

Kvinnur høvdu ikki atgongd á tingi, uttan so at tær høvdu gjørt okkurt ljótt, verið ólýdnar, drivið hor, átt leysingabørn og vóru atvold til tey sokallaðu legumálini á tingi.

Kvinnur hava altíð arbeitt, men felags fyri alt kvinnustarv er, at tað í høvuðsheitum ikki hevur verið virðismett á sama hátt sum mansarbeiði, tað sæst best á, hvør ið fær løn, og hvussu nógv tú fært í løn. (undantøk eru sjálvandi) Tær hava eisini verið tættari knýttar at heiminum enn menninir, sum hava røktað haga og sjógv og tikið sær av øllum samskifti úteftir.

Komi at minnast ein konu, sum ein dagin, hon var elligomul tá, slapp ein biltúr av bygdini til grannabygdina, hetta var í 1980´unum og var fyrstu ferð, hon nakrantíð hevði verið uttan fyri eingjagarðarnar úti í tí fremmanda. Hetta verður sagt fyri at minna á, hvussu ótrúliga stutt tað er síðani, at vit trøllkonur lótu eyguni upp og hugdu niðan fjallið, sum Elin Bjørg Højgaard tekur til í einari barnabók, hon skrivaði í 1977, um býfluguna í reyðum hosum.

Óvanin við at ferðast í tí fremmanda ger, at kvinnur, tá ið tær í alt størri mun fara út um heimið, út á arbeiðsmarknaðin og fáa sær útbúgvingar, eru á herrens mark. Tær gerast tá varar við, at har valdar ein ávís, sera óhóskandi fatan av kvinnum og kvinnuleikluti, sum er sementerað í eitt langt tíðarskeið, meðan kvinnur ikki hava luttikið í hesum partinum av lívinum. Tankar, fatanir ja, stutt sagt alt sum hevur við vitskuna at gera, hvussu tú fatar og ber teg at í slíkum umhvørvi, er grundað á eina túsundára langa traditión, har mannlig virði hava bitið seg fast.

Hetta ger seg sjálvandi eisini galdandi í talu og skrift. Talaða og skrivaða málið gevur als ikki rúm fyri henni í almenninum, í staðin er hon í mongum førum útihýst og signalerað verður, at hon er farin inn á serligt mannligt øki.

Hevur mál nakra ávirkan á hugburð og áskoðanir? Ger málið av hvussu vit hugsa ella endurspeglar tað bara okkara áskoðanir og sosialu viðurskifti?

Hvønn dag skapa vit verðina, vit liva í, eftir mannaskaptum reglum. Vit velja, skipa og tulka hendingafloymir fyri at royna at geva lívi meining, og tað eru fá av okkum, sum hava illgruna av, hvussu djúpt grundfestar og einaráðandi reglurnar eru. Tær eru álagdar okkum soleiðis, at tað, vit síggja, staðfestir tað, vit eru leidd at síggja. Og ein av avgerandi faktorunum í tulking okkara av hesum veruleika er málið.

Merkingarreglar, sum eru partar av máli, eru ikki natúrligar, tær eksisteraðu ikki, áðrenn vit fóru at tosa og lógu bara og bíðaðu eftir, at menniskja skuldi koma fram á tær. Tvørturímóti, tær eru mannaskaptar. Tá ið reglarnar so eru har, so hava tær ein vana at gerast góðkendar og sjálvvarðveitandi, uttan mun til um tær eru grundaðar á  misfatanir ella avoldaðan hugburð.

Ein av hesum málreglum er at brúka mannin sum norm. Uttaná kann tað tykjast at vera lutfalsliga meinaleys regla fyri at flokka/skipa lutir og hendingar í verðini, men nærri kanningar avdúka regluna sum eina tað mest gjøgnumtreingjandi og oyðileggjandi reglu, sum er komin til. At hava mannin sum norm, merkir, at standardurin ella natúrliga menniskja er kallur, og tískil eru tey, ið ikki eru av kallkyni, frávik.

Lat meg geva nøkur dømi: um ein skúlanæmingur ætlar sær at skriva setningin: konan er vøkur og ikki veit hvussu vøkur stavast, nyttir einki at fara at leita í einari orðabók, tí orðið vøkur stendur ikki í har sum leitorð. Í orðabókum er leitorðið fyri lýsingarorð í kallkyni, og tí mást tú duga at benda orðið, tú ætlar at brúka, til kallkynsform. Eftir mínum tykki fullkomuliga óhoyrt, men als ikki ónatúrligt í høvdunum á teimum sum gera orðabøkur, tí hetta er siðvenja/reglan.

Ella orðið verkur: í orðabókini verður hetta lýst sum tað at hava ilt, pína, og dømi er: eg havi sovorðnan verk í høvdinum, sjálvt um eg aldrin havi hoyrt nakran við timburmonnum ella hvat tað skal vera, talað um høvuðverk, men heldur um høvuðpínu, longur niðri verður lagt eitt annað orð aftrat, men tað verður ikki lagt út sum leitorð, t.e. orðið verkir, sum verður sagt at vera pína, stutt áðrenn hon eigur. Hatta við stutt áðrenn, er nú sum man tekur tað, tað veldst um so mangt, sum heldur ikki stendur í orðabókum.

Seinastu 30-40 árini hava serliga feministar granskað og kjakast um týdningin av máli kontra hugburði. Tað hevur hildið verið týdningarmikið at broyta málið og bent tað inn á eina kynsneutrala leið. Men at eyðmerkja og umskapa reglar, sum stýra atburði/hugburði er torført, serliga tí at amboðini, tú skalt nýta eru grundað á patriarkalska skipan, har maðurin er normurin, ella sagt við øðrum orðum: málið tú ætlar at broyta, eru partur av patriarkalsku skipanini.

Í Føroyum er einasta, eg veit um, sum hevur granskað og skrivað um mál: Kirsten Didriksen. Í Bókini Færøerne Sprog og køn (1986) leggur hon ikki fingrarnar ímillum í niðurstøðu sínari um støðuna hjá føroyskum konum lýst gjøgnum mál og málbrúk.

1. Konur verða ósjónliggjørdar í fjølmiðlum og vera málsliga diskrimineraðar, tær hava ikki eitt mál, tær kunnu identifisera seg við, tað verður í stóran mun tosað í maskulinum um alt, sum fyriferst í samfelagnum, so konur eru útihýstar bæði visuelt og á málsligum plani í miðlunum.

2. Politisku flokkarnir prioritera konur ógvuliga lágt, tær eru góðar at hava við, tað er kanska politiskt korrekt, men tær eru ikki neyðugar og í summum førum beinleiðis skaðiligar, tí tær kunnu ikki savna atkvøður til flokkin, og í summum førum verða tær hildnar bara at spjaða atkvøðurnar ov nógv.

3. Málnevndin er konservativ, hon hevur altíð sæð spurningin um kynsdiskriminatsjón í málinum sum ein stríðsspurning og vísir á, at forkláringin hevur eina málsøguliga orsøk, sum krevur eitt innlit, sum mong/mangar ikki hava. Hetta hava mangar konur sannað, tá ið tær hava fingið slongt í høvdið, at maður merkir menniskja, og tað heldur tað fram at merkja, so leingi vit góðtaka tað.

Nýggjar norskar kanningar hava víst, at sjálvt um konur eru rættiliga aktivar í politikki og samfelagslívi sum heild, so eru tær nógv ósjónligari í miðlunum enn menn, tær vera sera sjáldan brúktar sum dømi, t.d. í lærubókum, uppgávum o.s.fr. Tað kann Elisabeth Møller Jensen, sum er stødd í Føroyum í løtuni, eisini skrivað undir uppá. Dømi, eg komi at hugsa um, er, tá ið stjórin fyri Statens Museum for Kunst fór frá nú í februar og gjørdist stjóri á Nasjionalmuseet í Oslo. Longu dagin eftir kundi Jyllands Posten vísa á níggju møguligar kandidatar til starvið, og ongin var kona. Elisabeth Møller Jensen kallar tað at vera kynsblindur og reksar í aftursvari til Jyllands Posten upp níggju aðrar kandidatar, sum allar eru konur.

Eg haldi eg gloymdi at siga, at stjórin, sum fór í annað starv, var kona.

Málfrøðingar hava broytt støðu um mál og kyn, eisini í Føroyum. Í des. 1998 segði Málnevndin í einum Orðafari hvat hennara sjónarmið vóru um mál og kyn.

Sagt verður at málið er ikki bert eitt samskiftisamboð, men gjøgnum málið kunnu vit eisini vísa nøkur virði, kenslur og hugburð til tað, sum tosað verður um. Men kjarnin í kjakinum um málið í javnstøðuhøpi snýr seg um ikki at gera mismun millum kynini ella ikki lata nakran vera fyri vanbýti av málsligum orsøkum.

Um trupulleikan við starvsheitum sigur Málnevndin: Mælt verður til at nýta kynsómarkað starvsheiti sum t.d. lærari, fulltrúi, skrivari, leiðari, politistur, sjúkrahjálpari. Men vit hava verri enn so altíð kynsómarkað orð, t.d.: sýslumaður, løgmaður, ljósmóðir, jarðarmóðir. Men vilja vit partú vísa á, at talan er um kvinnu ella mann, ber til at at nýta bæði -kvinna/kona og -maður alt eftir lívkyni: tingkvinna/kona, tingmaður; landsstýriskvinna/kona, landsstýrismaður, forkvinna/kona, formaður, talskvinna, talsmaður o.s.fr. Til ber í summum førum at nýta -fólk ella manning sum kynsómarkaða orðing: arbeiðsfólk, embætisfólk, landsstýrisfólk, tingfólk.

Hetta helt eg, góðtrúgvin sum eg eri, at Stjórnarskipanarnevndin fór at taka til eftirtektar, men so var als ikki.

Stjórnarskipanarnevndin hevur kjakast og viðgjørt ymisku heitini, ið brúkast skulu í slíkari lóg; Men um tú livir í tí fávitskutu trúgv, at tað vóru orðini tingmaður og landstýrismaður kjakast var um, so fert tú púra skeiv. Í staðin varð kjakast um, um landstýri, løgmaður og landstýrismenn heldur skuldu itið: stjórn, forsætisráðharri og ráðharrar. So tað tykist als ikki sum, at tað er komin nøkrum til hugs í heila tikið bara at taka til umrøðu tann veruleika, at av teimum 16 ymisku heitunum, umrødd í nýggju stjórnarskipanini eru 15 kallkynsheiti og eitt hvørkikynsheiti:

Heitini eru: løgmaður, varaløgmaður, tingformaður, tingmaður, landstýrismaður, landssakførari, dómari, dómaraforseti, løgtingsgrannskoðari, landsgrannskoðari, umboðsmaður, uttanríkispolitiskur leiðari, uttanríkispolitiskur samskipari, fúti, fakdómari og løgrættufólk.

Í hinum norðurlendsku tingunum er tað bara Ísland, sum hevur kallkynsheiti við manni, har eita tingfólk: tingmenn, og tey í stjórnini eita ráðharrar.

Í Danmark, Noreg og Svøríki eita tey: medlem, repræsentant og ledamot og í stjórnunum eita tey ministari og statsráð. So tað ber til! Um viljin er til staðar!

Í fyrsta parti undir viðmerkingum um Fólkið og landið, skrivar Stjórnarskipanarnevndin: Føroyar eru millum heimsins elstu lond. Føroyska tjóðin hevur ment seg frá tí degi, norrønir landnámsmenn høvdu við sær stjórnarligar siðir úr Norðanlondum eins og bretsku oyggjunum og skipaðu seg við tingi, løgrætti, vártingum og helst eisini útinnandi og fyriskipandi høvdingum.

Har vóru teir aftur landnámsmenninir, hóast tað munnu vera nøkur ár eftirhondini, at teir komu til landið!

Í apríl í ár vóru 91 ár síðan allir menn fingu valrætt og valbæri í Føroyum. Nú meini eg altso bæði teir við x og y kromosomum og ognum og teir við bara x kromosomum og við ongum ognum.

Ein partur av tí at rudda slóð fyri konum á tingi er at skapa okkum eitt mál, sum gevur rúm fyri konum, og tað ber til!

Eg eri ikki av tí áskoðan, at fólk skulu revsast fyri at kalla konur grussur og formenn og syngja av hjartans lyst saman við Higgins professara: Why can´t a woman be more like a man, men vit eiga at krevja, at tað frá almennari síðu, á tingi, í fjølmiðlum og í lærubókum, verður givist við at kalla okkum menn, og har átti fólkini, ið smíðað hava uppskot til stjórnaskipan Føroya, at víst størri dirvi og vilja.

Keldur:

Kirsten Didriksen: Færøerne Sprog og køn. Husets Forlag 1986

Kirsten Didriksen: Glottar úr kvinnulívi. Egið forlag 1988

Føroysk orðabók A-Ø. Føroya fróðskaparfelag 1998

Marna Jacobsen: Signalvirði, ella spillir navnið ongan? Dimmalætting nr. 21. 30 januar 2007

Malan Marnersdóttir: Kvinnurøddir. Kvinnur í almenna kjakinum 1890-1902. Mentunargrunnur studentafelagsins 1985

Orðafar nr. 48, desember 1998. 12 árgangur

Dale Spender: Man made language. Routledge & Kegan Paul 1980

Álit. Stjórnarskipan Føroya. Stjórnarskipanarnevndin 18. desember 2006

Stjórnarskipan Føroya. Uppskot. Stjórnarskipanarnevndin 2006

Toril Swan: Kjønn, språk og ideologi. Språknytt 4/1997

Í gjárkvøldið var eg komin í somu kenslustøðu sum Tróndur í Gøtu, tá hann suffaði og fór aftur í song. Harragud fyri eitt val!

Her verður onki vinstra, høgra, vinstra, høgra, tað er rætta lagið, men heldur, høgra, høgra, høgra, høgra tað er (eftir øllum at døma) rætta valið.

Eg má bara eta tað í meg: føroyingar vilja hava samband, meira blokk, meira pengar til tey ríku, onga javnstøðu millum kyn, als ikki skrásett parlag, meira privatisering, meira at sæta sær sjálvum etc etc

Nú sigi eg sum ein ung, eg kenni: harragud Hanus Samró! Hatta verður sum við Henrik Old, vit eru javngomul, og nú skal eg dragast við hansara reaktioneru meiningum restina av lívinum.

Og javnaðarflokkurin, hvat skal man siga um hann, eg má bara siga, væl gagnist tit trý, Eyðgunn, Rigmor og Aksel, hetta fer mangan at vera, sum maðurin segði: baldrut.

So sjálvt um Tjóðveldið gjørdi eitt katastrofalt val, so eri eg hóast alt fegin um tey, sum komu inn – uttan undantak!

Men so var tað hatta um at eta tað í seg: í morgun eri eg komin í somu kenslustøðu sum Irma Louise Rombauer; tá ið maður hennara tók lívið av sær, fekk skelkurin hana at taka aðrar partar fyri: hon varð noydd at fáa tankarnar inn á aðrar banar og fór at savna matuppskriftir saman, sum hon seinni gav út í bók, Joy of Cooking æt bókin, og hon kom út í 1931, árið eftir at maðurin var deyður. Og hvussu veit eg hetta? Jú, tí tá eg trongi til at fáa hugin á aðrar leiðir enn inn í køliskapið, har eg eti alt upp í tarvloysi, ja so lesi eg um mat í staðin, og har eigi eg eina so ógemeina stuttliga bók, sum eitur Life is Meals, sum hjúnini James og Kay Salter hava skrivað. Bókina fekk eg frá Nicholas Callaway, fyrstu ferð eg var á bókamessu í Frankfurt; Nicholas Callaway er tann, sum gav út bøkurnar hjá Madonnu, sum vit eisini eiga á føroyskum. So eg vænti, at Nicholas hevur hildið, at eg trongdi til eitt sindur av ugga, nøkur love handles ella var hann bara vinarligur, tí tað var hann, og bókin er blivin lisin mangan morgun, tá hungurin eftir søtmeti hevur gjørt um seg. Tað fína við bókini er: at hon er ein dagbók: ein uppskrift, ein filosofisk hugleiðing ella onkur søgulig hending, sum sjálvandi hevur mat sum grundessens, er at finna til hvønn dag í árinum.

Og hygg! Nú havi eg longu gloymt valið.

Um eina løtu fari eg at eta seyðarhøvd, men eg skyldi at siga, at eg ikki fann uppskriftina í míni amerikansku bók.