Góða Johanna …

letter-of-intent2

Góða Johanna …

Hvat hugsaði tú, tá tú sá navn títt standa á prenti í Føroyatíðindum tann 28. januar í 1918?

Lærerinde Johanne Mortensen stóð har, uppstillað á listanum hjá Froðbiar Sóknar kommunu millum 15 menn.

10 ár eftir at tú og aðrar kvinnur høvdu fingið loyvi at velja á kommunuvali, royndi tú tínar veingir og varð vald.

Hvat er tað, sum ger, at summi eru undangongufólk?

Tú vart fødd í 1865 og vaks upp í Skopun.

Í 1887 tóku tú og tríggjar aðrar kvinnur læraraprógv, tær fyrstu kvinnur í Føroya søgu, sum fóru á læraraskúla. Her gekst tú á odda saman við flokssystrum tínum, Amaliu úr Havn, Elisabeth av Selatrað og Johannu av Saltnesi.

Tá vart tú 22 ár.

Henda tíðin, tá tú vart í besta blóma, var ein kollveltandi tíð á allan hátt. Einahandilin var avtikin, níggju ár áðrenn tú vart fødd, handlar komu í nógvum bygdum, fyritakssemið vaks, fólk gjørdust meira tilvitað um seg sjálv og um samfelagið.

Mundi tú vera við á jólafundinum í Tinghúsinum í 1888? Ella vart tú farin til Skopunar at halda jól? Nei, helst vart tú ikki við, tí í Wikipedia stendur um jólafundin:

 

Hetta var ein illveðursdag, regn og vindur, tøssut at ganga, men kortini fór maður av húsi niðan í tinghúsið.

 

So har vóru bara menn á fundinum eftir øllum at døma.

Men um tú vart ella ikki, so vóru samtyktirnar nakað, sum tú mást hava hugsað um. Nýútbúgvin lærari, sum tú vart: tí har var gjørt vart við, at føroyskt skuldi lærast í skúlanum, at føroyskar skúlabøkur skuldu gerast, at næmingarnir skuldu læra um Føroya søgu, og at ongin uttanatslæra skuldi vera í kristnikunnleika, í staðin fyri at lira alt av sær á donskum, skuldi tað endurgevast á føroyskum.

Tú starvaðist sum lærari í Quillingsgarði í Havn í 8 ár og gjørdist eisini fyristøðukvinna fyri sunnudagsskúlan í Havn í 1894, men tú slapst kortini ikki at velja lim í kirkju- ella meinigheitsráð.

Tá vart tú 29 ár.

Skúlakommissiónin gav tær gott viðmæli, hon:

 

“Johanne Poulsen maa anses for en lærerinde af fremragende dygtighed, hun formaar at holde Orden og Disciplin og at bibringe den hende betroede Ungdom gode Kundskaber.”

 

Sjálvandi stóðst tú fyri, alt annað var ógjørligt, tú mást hava verið eitt sjáldsamt barn, nær byrjaði hesin frælsishugurin í tær, nær birtist sjálvsálitið í tær: hetta, sum gjørdi, at tú vart vís í, at tú dugdi sjálv, at tú dugdi at skipa fyri, at stýra?

Henda tíðin er sanniliga eisini kollveltandi tíð fyri kvinnurnar, hóast fólkaræðisligu tilgongdirnar, sum byrja at taka skap hesa tíðina, ikki verða hildnar at fevna um kvinnurnar ella tey ognarleysu fyri alt tað.

Fyrst tóku teir sær æruna av landnáminum, teir sóu jú sum kunnugt landið og góvu tí eisini navn. Tjóðskaparrørsluna tóku teir sær eisini æruna av, tí í Føringafelag í keypmannahavn skuldu kvinnur ikki vera limir, tí tað vóru jú sum kunnugt bara menn, sum vóru menniskju. Men her steðgaði dansurin, tí har vóru Súsanna, Billa, Jetta, Andrea og Frida, og tær løgdu ikki ein lort í, at tær ikki sluppu upp í felagið, tær stovnaðu bara sítt egna.

Tá vart tú 31 ár, Johanna, og kanska fekst tú íblástur av hesum kvinnunum, tí ikki gekk long tíð, so vóru tær viðurkendar sum menniskju og gjørdust limir í Føroyingafelag saman við monnum.

Hetta ólýdnið hevur verið eitt signal út til bæði menn og kvinnur tá í tíðini, at hetta finna vit okkum altso ikki í, vit mótmæla.

Og tær líktust tær, Johanna, tær tóku sakina í egnar hendur. Súsanna í Kirkjubø skrivaði og gav blað út, Billa heiman av Sandi skrivaði yrkingar og fekk tær prentaðar. Her hendi okkurt við kvinnunum, tær førdu seg fram og vildu nakað, tær vildu so í øllum førum síggjast aftur í almenna rúminum. Tær vóru ikki offur, men aktørar í søguni.

Hví eru vit so tigandi? spyr ein kvinna í grein í Fuglaframa í 1899. Hví samráðast vit ikki eisini um okkara viðurskifti (…) Mannfólkini leggja síni viðurskifti fram fyri hvørjum øðrum bæði í talu og upp á prent, og tað vísur ikki annað enn, at tað er rættur mátin. Hví skulu vit ikki gera tað sama?

Tá ið tú las hetta, vart tú 34 ár, Johanna.

Men sum vanligt, tá ið kvinnur ditta sær at gera vart við seg í almenna rúminum, so verður hetta snarað á heilt annan bógv av monnum, teir fara at tosa um klæðini, tær lata seg í, hvussu fínar tær eru blivnar uppá tað, hvussu illa tær síggja út og so framvegis.

Ring a bell? Tit minnast kanska Helle við Gucci taskuni, Hilary við tí ótrúgva manninum, Ritt við tí dýra hotellkamarinum, Anniku, sum rak sum bukka millum sengur ella Liljuna Weihe, tann grussan í Kringvarpinum?

 

Tú hitti Dánjal Johan, skipara av Tvøroyri, og gjørdist smaskforelskað, ja, so forelskað, at tú giftist og broytti navn frá Poulsen til Mortensen, og tú flutti úr Havn til Tvøroyrar. Men gavst tú tá? Nei, als ikki, tú fórt undir at hava skúla heima við hús við Sílánna, tríggjar flokkar hevði tú inni í stovuni, og tú helt fram sum lærarinna næstan til tín doyggjandi dag.

Mundi tú lesa yrkingina, sum Frúgv hevði skrivað í Tingakrossi 1. januar 1902: Konufólkið til árar, kanska at stýra! var heitið á yrkingini:

 

Hann:

“Vilja tit kvinnur ein ljósari dag,

so dvøljið ikki, men komið av stað

og sláið tykkum í lag við okkum!”

 

Hon:

“Hoyr, eru tit ørir í knokkum?

 

Kunnu vit, kunnu tit, so sigur tú mær …

Nei, nei! Eg gevi tær einki svar.

At stemma – eg! Á, gakk burt tín veg,

er slíkt tó nakað fyri meg?

 

Eg, mítt gamla dreiv,

havi byttu og sleiv,

har veit eg vist, at eg fari skeiv.

Slíkt er kunnugt hjá mær,

men at stemma við tær …

nei, hvar vilt tú tó hen? Kom mær ikki ov nær!”

 

Løgdu aðrar uppí:

“Mugu vit vera frí!

slíkt ókvinniligt er til at koma sær í.”

“Damir” spæla klaver,

seyma franska brodér,

men at stemma sum menn, tað jú gysiligt er!”

 

Tagdu hinar allar samlar,

bæði ungar kvinnur og gamlar,

hugsaðu nógv og umráddu seg.

Tá segði ein:”Jú, stemma vil eg!”

 

“Vilt tú?” segði hin, sum stóð longst burtur frá,

“hvat siga so tit aðrar, sum her standa hjá?”

Tá mælti tær allar av eins manns munni:

“Vit vilja stemma!” – Spælið var vunnið.

 

Tá upp brátt ein sum snarljós fór:

“Bíða nú, tað er meir: Vit sleppa sjálvar í kór.

Nú fyrstani síggi eg munin á.

Vit eiga sjálvar sess í borgarráð.

 

Og kanska meir: Vit ganga tær dyr,

sum ein aleina hevði lov til fyrr;

óvist, tað verður so mikið knoss,

at ein av okkum fær hansara pláss.

 

Tá umbýtt verður í holini,

ja, tá verður eldur í kolini.

Tá ein hvør gevur skomm fyri takk,

tá ið formaðurin er farin í stakk …

 

Takk fái hann, sum gav okkum slík boð.

Góð er væl súpan og gott tykist soð,

men lívið er meir enn eitt grunnesartroð.

 

Sjálvandi las tú yrkingina,.

Tú vart 37 ár tá, Johanna.

Og kanska hómaðist eitt lítið smíl í munnvikunum, tá tú las fundarfrágreiðingina í Fuglaframa um fundin, sum hevði verið um kvinnurætt og frælslyndi tann 8. juni í 1902, har heitt orðaskifti fór fram, um kvinnur skuldu fáa meira rættindi, um tær vóru nóg búnar at taka við hesari ábyrgdini, ella um tær skuldu uppvenjast.

Ein hugburður og menniskjafatan, sum minnir ikki sørt um ta fatan, sum kom fram, tá tosað var um at geva svørtum valrætt bæði í USA og Suðurafrika. Blaðmaðurin á Fuglaframa endar við at siga frá, at:

 

Her kom eitt kvikligt orðaskifti millum A. Jógvansson, S. Hansen, R. Rasmussen og Símun Skarð um, antin tað var beint at geva kvinnunum javnlíkan rætt við mannin alt fyri eitt ella at seta eitt mark fyri, hvussu langt tær skuldu sleppa.

 

Hetta orðaskiftið á fundinum hevði sjálvandi samband við, at tað í 1902 var givið ógiftum kvinnum, sum guldu minst 4 kr í skatti, loyvi at velja á kommunuvali.

Tú vart gift, og tú hevði starv, men tú slapst ikki at velja, Johanna. Kanska vart tú ein av teimum illu kvinnunum, sum talaðu at og vildi, at giftar kvinnur eisini skuldu sleppa at velja? Tí føroyskar kvinnur vóru eisini illar, tær vildu sleppa at vera javnbjóðis partar av samfelagnum.

Mundi tú lesa Oyggjarnar, blaðið hjá Súsonnu Patursson? Helst gjørdi tú tað, Johanna, um ikki annað so fyri at síggja allar tær góðu uppskriftirnar upp á rabarbur og hvannir og annað, sum tú mundi hava í tínum vakra urtagarði uttan fyri húsini við Sílánna.

Men har var annað at lesa enn uppskriftir í Oyggjunum, har sæst bæði á reglunum og serliga ímillum reglurnar, hvussu væl tær fylgja við í vánaligu korunum hjá kvinnum, har koma fram dreymamyndir um kvinnurnar í Amerika, sum eru so høgt í metum, so nógv øðrvísi enn her heima hjá okkum, hvussu nógvar pengar tær forvinna, at tær sleppa hagar, tær vilja, at læra og taka útbúgvingar. Í Oyggjunum verður tosað um valrættin, sum føroyskar kvinnur ikki hava enn.

Kanska fekst tú eisini íblástur og kendi teg stuðlaða av yrkingini hjá Føroya fyrsta mannliga feministi Jóannesi Paturssoni, tá ið hann í 1904 yrkti Tað frættist nú og fregnast um land og um bý, í sambandi við kommunala kvinnuvalrættin?

 

Tað frættist nú og fregnast

um land og um bý,

At konufólkaøldin, hon rennur so ný.

Um allan heimsins ring

nú kemur várligt lot;

nú verða konubrot.

 

Og helst las tú greinina, sum stóð í Oyggjunum 5. september 1906 við heitinum Kvinnu-valgrætt-stevni, har  ein Mantefiera verður nevnd, sum er undangongufrú hjá teim eingilsku, sum ikki vilja gjalda skatt, altantíð teim ikki er játtað stemmurætt.

Undangongufrá, ja, soleiðis verður tikið til í Oyggjunum, men í móðurmálsorðabókini eru slíkar als ikki til, har eru bara undangongumenn.

Jú, vist mundi bæði tú, Johanna, og aðrar við tær, fylgja væl við, hvat fór fram í alheimspolitikki. Tit vóru mitt í rokanum, tit kendu til suffragettirnar, sum settu alt á gos fyri at fáa valrætt, júst um hetta mundi.

Og tíbetur fingu vit valrættin – fingu, sigi eg? Nei, okkara formøður stríddust fyri rættinum og vunnu hann! Í 1915 var valrættur settur í gildi í Danmark fyri kvinnur.

Forslag til lov om Forandringer i Lov om Færøernes Lagting varð eisini viðgjørt í Føroyum, bæði í 1915 og -16. Helst vistu teir allir á tingi, at ongin orsøk var at mótmæla valrættinum, tí tað, sum serliga var kjakast um, var støðan hjá prósti og amtmanni á tingi.

Lóg um Føroya Løgting og Landsting kom í gildi 28. apríl 1916, sum gav kvinnum og ognarleysum yvir 25 ár valrætt til Føroya Løgting.

Tá vart tú 50 ára gomul, Johanna.

Og tvey ár seinni bjóðaði tú teg fram til sóknarstýrið, fyrsta kvinna í Føroyum, sum hevði tikið sær rættin at bjóða seg fram at stýra saman við hinum.

Tá vart tú 52 ár.

Og tú vart vald og sat í sóknarstýrinum í fýra ár, og so vart tú 57 ár og hevði undirvísingina og kærleikan eftir. Tú átti tvey børn og ein mann og eina kúgv í kjallaranum, sum tú vart góð við.

Og vist gjørdu tit mun, hóast tað í nevndaráliti til uppskotið um nýggja løgtingslóg verður sagt um kvinnurnar: at als ongin orsøk er at bíða við at gera broytingar, til tær hava fingið valrætt, tær hava als ikki gjørt vart við seg alment, hóast grundlógarbroytingarnar hava stórt árin á teirra støðu í samfelagnum.

So líka sum man í Danmark ikki hevur tímað at bíða við at taka avgerð um støðu kongs í tinginum, so var ikki hildið vera neyðugt í Føroyum, at lata kvinnurnar koma við í eina avgerð um støðuna hjá prósti og amtmanni. Tað skulu menninir nokk taka sær av.

Tær hava ikki gjørt vart við seg alment siga teir í tinginum, tað fær meg at hugsa um, at seinasta kanning av, hvørjar keldur verða nýttar í fjølmiðlum Who makes the news frá 2015, kemur fram til, at kvinnur telja umleið 24% av teimum, sum verða umrødd ella siterað í miðlunum. Hvussu mundi tað síggja út í 1915?

Men kvinnurnar gjørdu kortini mun. Tá tær sluppu á fólkaatkvøðu í 1907 um rúsdrekkalógina, var bann sett fyri útskeinking, eitt mál, sum kvinnur høvdu stóran og aktivan leiklut í,  sjálvt um tær heldur ikki sluppu at vera við í Havnar Avhaldsfelagi saman við monnum, men sjálvar settu sítt egna á stovn í 1899; og tá ið tú og aðrar við tær, Johanna, á fyrsta sinni sluppu á løgtingsval í 1918, fekk Sjálvstýrsiflokkurin fyrstu ferð meiriluta á tingi.

Og tað er vist og sannheit, at kvinnur vóru tilvitaðar um sína støðu tá. Fyrsta fakfelag stovnað av kvinnum var Fiskepigernes Fagforening á Tvøroyri. Stovnað í 1922 við teimum trimum, Magdalenu Olsen, Annu Hovgaard og Poulinu Niclasen Einarsson í nevndini. Tær vóru undangongufrúur, sum tikið var til í Oyggjunum.

Tá vart tú 56 ár, Johanna, og sat síðsta árið í kommunustýrinum, helst hevði tú ikki nógv við fisk at gera annað enn at gera hann til matna, men kanska fleiri av børnunum hjá fiskagentunum høvdu sitið inni í tínari stovu og lært at lesa?

Í 1927 fór ein fitt, lítil genta, sum æt Elin, at ganga í skúla hjá tær. Hon sigur soleiðis frá:

 

Tað frættist skjótt, at henda unga lærarinnan dugdi væl bæði at fáast við børn og at læra tey. Skúlagjaldið var fimm krónur um mánaðin, men tað stóð ongantíð á hjá henni at hava nóg mikið av næmingum. Summi børn gingu ókeypis, onkur mamman seymaði fyri lærarinnuna, og onkur drongur í grannalagnum bar mjólkina heim í handilin, áðrenn hann fór í skúla.

Skúlavegurin hjá mær var fyri tað mesta niðan gjøgnum bøin, tvørtur um Stóragil og síðan beint fram, til eg kom í skúlatúnið.

Lærarinnan kom út á trappuna eftir okkum, og tá ið vit høvdu latið okkum úr troyggju og tuflum, fóru vit inn í skúlastovuna, sum var hennara spísistova. Vit sessaðust kring borðið, og lærarinnan sat við borðendan. Hon var í vøkrum, síðum kjóla við høgum hálsi. Á bringuni hevði hon brosju og gullringar í oyrunum. Teir skygdu, tá ið hon vendi sær á. Hon hevði ljóst, purlut hár og lítlan topp. Men tað besta av øllum var, at hon var so blíð og smíltist, sum vildi hon siga: -Tit skulu ikki vera bangin, góðu børn!

Vit trivust væl her í skúlanum við Sílánna. Mestur var tað hennara tol, og at hon var góð við børn, sum fekk okkum at trívast. Tað var so trygt, næstan sum heima, at sita her í hennara hugnaligu stovu, prýðiligir urtapottar vóru í vindeygunum, myndir á bróstinum, messinglampan uppi yvir borðinum og í horninum stovuklokkan, sum sló hvønn tíma.

Tað var vakurt við Sílánna. Har vóru uppdyrkaðar traðir, hoyggjhús, fjós og snøgt laðaðir grótgarðar. Urtagarðurin hjá lærarinnuni var sera vakur við nógvum væl angandi urtum og berjarunnum.

 

Longu trý ár eftir at Elin var farin í skúla, andaðist Johanna bara 64 ára gomul.

Tað var 3. november 1930, og Elin Mortensen, sum jú var tann lítla gentan, sum fór í skúla hjá Johonnu, skrivar í bókini Heimbygd mín Tvøroyri um saknin eftir henda holla grundstuðulin, sum hevði verið so týðandi partur av teirra barnadøgum.

 

Long tíð gekk, áður enn vit fingu eina kvinnu á ting.

Í 1964, 48 ár eftir at valrættarlógin var samtykt, kom Malla Samuelsen inn á ting fyri Sjálvstýrisflokkin sum varafólk. Malla Samuelsen var við til at stovna Kvinnufelagið í Havn og sat í nevnd sum forkvinna og næstforkvinna frá 1952 til 1967. Hon var vald inn í Tórhavnar kommunu á kvinnulista, sum Kvinnufelagið í Havn læt gera í 1956.

62 ár seinni ella 2416 ár eftir, at grikkar funnu upp á demokrati, komu tvær beinleiðis valdar kvinnur á ting: Jona Henriksen fyri Javnaðarflokkin og Karin Kjølbro fyri Tjóðveldisflokkin.

Í dag umboða kvinnurnar 30 % av tingfólkunum. Tað vil við øðrum orðum siga, at vit liggja niðast á listanum, um vit samanbera norðurlendsku tingini. Ovast liggur Svøríki við 43,6%, síðan Finnland við 42,5%, Ísland við 40 %, Noreg við 39,6%, Danmark við 39,1 %, Grønland við 35,5% og Føroyar við 30%.

Og hvussu stendur til í kommunustýrunum her hjá okkum? Jú, illa! Í kommununum sita 72 % menn og 28 % kvinnur. So tað gongur bæði seint og aftur á hond, hóast vit hava átt nógvar kvinnur, sum hava slóðað fyri. So her verður nóg mikið hjá okkum at gera, nú kommunuval verður í heyst.

Hví man so vera? Jú kanska tí at tað skuldu ganga meira enn 2000 ár, áður enn kvinnur fingu lut í fólkaræðinum? Og kanska eisini tí at vit ikki kenna okkara egnu søgu, okkara kvinnusøgu, vit kenna ikki fyrimyndirnar. Og vit eru alt ov vanar við at verða settar út á eitt síðuspor, at verða skrivaðar út úr søguni.

Korini bæði áðrenn og eftir at Jóhanna okkara var farin undir grønu torvu vóru hørð. Javnaðarflokkurin var stovnaður trý ár, áðrenn Johanna doyði, og slagorðini vóru: frælsi, javnaður og brøðralag, tí sosialismuni ætlaðu teir eisini at taka patent uppá, men tað sluppu teir ikki, tí vit eiga Rosu og Alexandru og Claru og Emmu, og her hjá okkum eiga vit Magdalenu og Annu og Poulinu og Andreu og Ingeborg og Vígdis og mangar aðrar við teimum.

Og vistu tit av, at Kvinnufelagið í Havn gjørdi semingsuppskot í 1955 í sambandi við læknastríðið í Klaksvík, sum var sent sóknarstýrinum og húsmøðrafelagnum í Klaksvík og Læknafelagnum og Landstýrinum. Hava tit nakrantíð hoyrt tað gitið í nakrari søgu um læknastríðið? Nei, ha?

Nær gjørdust ógiftar kvinnur myndugar, nær fingu vit rætt at arva, nær sluppu vit at ganga í hægri skúla, nær sluppu vit at gjalda skatt, nær fingu vit myndugleikan yvir børnunum, nær fingu giftar konur rætt at ráða yvir sínum egnu pengum, nær fingu kvinnur rætt at fáa almenn størv, nær sluppu vit at vera prestar, nær gjørdust giftar kvinnur myndigar, nær sluppu tær at sita í óskiftum búgvi, nær fekk elsta dóttir rætt at arva garð? Og soleiðis kundu vit hildið fram,

Í Svøríki eru tær farnar at geva søguligt tíðarrit út, Historiskan eitur tað.

Her hava vit sannliga eisini brúk fyri at kenna okkara søgu, vit mugu síggja okkara leiklut sum aktørar í søguni og ikki longur góðtaka at verða trýstar út á eitt síðuspor.

Heitið á tíðarritinum havi eg longu givið tykkum.

Johanna, skal tað sjálvandi eita.

 

 

 

 

 

 

 

Yoko, Gerda og Niki

Meðan onnur hava brølað Tú alfagra land mítt og Føroyingar, sum her nú koma saman, havi eg gingið og filosoferað á listaframsýningum her í Keypmannahavn. Fyrst inni á Charlottenborg á framsýningini Take me (I´m yours), sum, eg helt, ljóðaði so øsandi. Og tá eg so hoyrdi, at Yoko Ono hevði eina installation á framsýningini, skundaði eg mær at fara. Í tíðindaskrivinum søgdu tey frá, at hetta konseptið gekk út uppá, at tá í framsýningin var av, skuldu øll listaverkini vera farin heim við teimum vitjandi. Og tað læt eg mær sjálvandi ikki siga tvær reisir, eitt listaverk hjá Yoko, hallov!

Tá eg so kom inn á framsýningina, fann eg útav, at hetta var villleiðandi marknaðarføring, tí tað var ógvuliga lítið eg sum vitjandi slapp til hús við, einari badge, einum bommi, einari tablet ella brúktum klæðum.

IMG_0564
Misnøgd við villeiðandi marknaðarføring

Verkið hjá Yoko var eitt ynskitræ, og skuldi eg tikið tað heim við mær, kravdist ein kranabilur, og í grundini vænti eg ikki, at ætlanin hjá Yoko var, at eg skuldi fáa tað heim við, hence villeiðandi marknaðarføring, so í staðin skrivaði eg eitt ynski um frið á hennara ynskitræ og heilsaði samstundis mínari twittervinkonu, sjálvt um eg veit, at hon ikki lesur ynskini, men savnar tey saman og grevur tey niður á einum stað í Íslandi. Men eg fyrigevi Yoko alt, tí sum hon sigur mær í einum twitterboðum: The universe has a soul. A beautiful one.

IMG_0602
Nóa ørk

So gekk leiðin út á Ørkina í Ishøj, har vóru tvær spennandi framsýningar. Onnur við Gerdu Wegener og hin við fronsku Niki de Saint Phalle.

Liðugt er rundan um listasavnið, nú er vatn allan vegin rundan um, og framman fyri inngongdina er “bátadráttur”, so tú skalt fáa kensluna av at fara umborð í eina ørk.

Gerda Wegener er onkursvegna hjápersónur í filminum The Danish Girl, tað er hon, sum var gift við listamálaranum Einar Wegener, sum seinni gjørdist Lili Elbe. Eg haldi, filmurin dugir illa at lýsa ein transkyndan, tykist sum hann verður transkyndur av at standa modell fyri Gerdu Wegener í konufólkaklæðum.

Men framsýningin harafturímóti gevur eina fantastiska uppliving av einum pari, sum eru fullkomiliga framman fyri sína tíð. Gerda Wegener var ikki góðtikin í the establishment, men eftir at filmurin kom fram, hevur Ørkin valt at seta hesa framsýningina upp, sum gevur mær eina kenslu av einari kvinnu, sum er fullkomiliga komin til sættis við, at maðurin, hon hevur gift seg við, í grundini er ein kvinna. Ótrúligt: hetta er í tjúgunum! Vit stríðast enn í dag við at javnseta transpersónar, td. er tað í Noregi og helst aðra staðni við neyðugt, at um ein transpersónur vil viðurkennast juridiskt, so skal hann ella hon lata seg sterilisera.

 

IMG_0578
Lili Elbe

Ein framúr væl uppsett framsýning, har tú sást menningina hjá Gerdu Wegener frá smáum tekningum til permur og lýsingar til flottar málningar. Tað, at hon og Lili Elbe fluttu til Paris, gjørdi helst sítt til, at hon rættiliga fekk folda seg út sum listakvinna.

Eg visti ikki av Gerdu Wegener fyrr enn eg sá filmin The Danish Girl, og eg haldi, tað er so løgið, at eg ongantíð í lívinum heldur havi hoyrt um hesa fantastisku listakvinnuna Niki de Saint Phalle.

Hon verður á framsýningini kallað pioner, feminist og mong onnur superlativ. Listfólkaleikluturin fekk ein nýggjan almennan status, siga tey í Ørkini, og Saint Phalle var saman við Andy Warhol millum tey fyrstu listafólkini, sum tilvitað brúktu miðlarnar til sína list. OK? Og hví havi eg so bara hoyrt um Andy Warhol? Men hvor om alting er, sum hann sjálvur, Tróndur Vatnhamar, plagar at taka til, so var eg tikin av fótum og púra burtur í hesari fantastisku listakvinnuni.

Hon gjørdist kend av fyrstan tíð við at gera skulpturar, sum hon síðan skeyt eftir og fekk máling at renna úr skotholunum og niður eftir skulpturunum, flott úrslit, sum td. hetta:

IMG_0581
Tir-séance, 1961

 

Har var so ótrúliga nógv at hyggja at og hugsa um. Her eru tvær:

Marilyn Monroe og tríggjar Nanas-kvinnur.

Eg eri in awe av øllum hesum gávuríku og andsfrælsu kvinnunum. Her er so nógvur kærleiki, ella sum Yoko sigur undir sloganinum (sum eg tíverri ikki fái sagt á føroyskum, tí slogan er herróp ella slagorð, og tað er altso ikki serliga friðarligt): IMAGINE PEACE: Think PEACE, Act PEACE, Spread PEACE.

 

 

Party pooper

flat,800x800,075,f.u2Harragud, tað er óinteressant altíð at vera the party pooper – ljósasløkkjarin – grussan og eg veit ikki alt.
Síðan eg varð vald til forkvinnu í Demokratia, er tað fallið á eitt tíðarskeið, har 8. mars nærkast, og formaður er valdur til janvstøðunevndina, so tíðindastreymurin verður meira og meira merktur av tíðindum um støðuna hjá serliga kvinnum í samfelagnum.
Eg havi tann hugburð, at um tað á nakran hátt letur seg gera, so sigi eg altíð ja til at úttala meg í miðlunum. Hetta, eisini tí at eg veit, at kvinnur eru í undirskoti í miðlunum. Seinasta kanning, Who makes the news í 2015, vísti at kvinnur í miðal verða umrøddar ella brúktar sum keldur 24 % av tíðini. Og tað er jú ikki nógv. Tá ið so hugsað verður um, at miðlar arbeiða við evstamørkum, so nyttar altso onki, at kvinnan, sum evt. verður spurd, biðir um umhugsanartíð, tí tað hava fjølmiðlar ikki altíð tíð til at bíða eftir.
So her mugu kvinnur halda seg meira framat!
Eg heitti á Nám at gera temasíðu um javnrættindi, tá hugsaði eg serliga um, at tað í ár eru 100 ár síðan, at kvinnur og ognarleys fingu valrætt, og tað játtaðu tey og hava gjørt eina fína temasíðu um evnið.
Síðan varð umrødd í Skúlablaðnum, sum vituligt er, og seinni var hon nevnd í tíðindunum í ÚF.
Síðan havi eg verið og tosað um kynsmál, av tí at eg so mangan havi havt hetta fyri munni, at føroyskt er eitt kallkynsmál burturav. Tann sendingin, Máltíð, verður send seinnapartin í dag.
Í morgun ringdi ein so fittur starvsnæmingur á Kvinnu (sum var ein genta, sjálvt um tað ljóðar sum hann var ein drongur) og spurdi meg tveir spurningar um, hvørt tað var neyðugt framvegis at halda 8. mars. Og tað heldur amigo her sjálvandi, at tað er.
So ringdi GMF og spurdi, um eg vildi koma í Góða morgun, Føroyar í morginári og tosa um hetta, at kvinnur ikki kenna seg heima í Føroyum. Og tað fari eg sjálvandi at breiða meg um.
Og í kvøld skal eg halda røðu í Norðurlandahúsinum fyri Kvinnufelagið í Havn. Røðan eitur Góða Johanna … og er um fyrstu kvinnu, sum tók sess í sóknarstýri í tí Kvinnu ári 1918, og um tey rák, ið vóru í tíðini framman undan valrættarlógini, og so líti eg sjálvandi eisini at okkara tíð og okkara søguloysi, sum vit mugu royna at taka ræði á.
Og til øll tey, sum halda, at kvinnur bera seg at sum offur, vil eg bara siga, at tað gera vit als ikki, vit sita ikki hendur í favn og grenja, men eru aktørar í samfelagnum, og tí krevja vit somu virðing sum øll onnur.

Menniskjað í Dvor

opna_0001Í gjárkvøldið, tá eg kom til hús, var eg so fylt av kenslum.
Eg hevði verið á Reinsarínum og lurtað eftir: Poul, Urd, Eivør, Marjun, Kristinu, Duritu og Poulu.
Eg setti meg at hyggja at einari sending í sjónvarpinum um Drápið í Dvor, sum fór fram í august í 1995.
Mong vóru drápini á Balkan hesa tíðini, hesi í Dvor vóru av 9 fólkum við likamligum og sálarligum breki.
Ein donsk herdeild lá beint yvir av staðnum, har drápini fóru fram, og har varð einki gjørt at steðga teimum, tí sum herleiðarin segði: vit høvdu ikki mandat at blanda okkum uppí, og eg mátti fyrst og fremst hugsa um at verja mína deild.
Hetta var ein moralsk tvístøða, ið herleiðarin kom í, og í sendingini var hann aftur og aftur konfronteraður við spurninginum: hví løgdu tit ikki uppí, hví gjørdu tit einki, hví bjargaðu tit teimum ikki?
Autonomi, refleksjón og dirvi, men mest av øllum dirvi, sigur Marjun Syderbø Kjelnæs í yrkingini Túsund orð. Slá tað sum eitt krosstekin framman fyri bringuna …
Sjálvsavgerðarrættur, umhugsni og dirvi, alt hetta manglaði herleiðarin, tá hann valdi ikki at steðga blóðbaðnum í Dvor.
… dirvið, ið krevst, at bróta seg gjøgnum veggir, ið standa millum hjarta og andlitið vent móti øðrum; – soleiðis lýsir Poul yrkingasavnið hjá Marjuni á facebook, og eg hugsi við mær, at tað er júst hetta dirvið, sum vit mangla so ofta.
At síggja henda dokumentarin skar seg inn í hjartað, haldi eisini, at tað var tí, at tað stóð í so ómetaliga stórari kontrast til hetta lívgevandi kvøldið niðri á Reinsarínum, har allar hesar sprelllivandi kvinnurnar førdu seg fram og hugtóku við sínum fantastisku orðum, myndum, upplestri og tónleiki. Eg kendi meg næstan, sum eg eina løtu livdi í einum matriarkati, men kom brádliga brestandi niður aftur í veruleikan, tá eg sá og hoyrdi um hesar ræðuliga upplivingarnar í Dvor.
Tá ið Eivør sang Elskaði: Eg taki náttina aftur – Læsi nú upp – Velji kuldan og víddirnar – Undir, bíðar alt eftir mær, enn
Tá hugsaði eg við mær: hetta er sum ein emancipatorisk yvirlýsing. At velja frælsi og samstundis at tora at lata tað fara, sum man elskar, fyri at vera trúgv móti sær sjálvari. Og er tað ikki júst hetta, sum ger, at vit mangan heldur velja at lata blaðið vera óskrivað og opið?
Kópakonan og allar aðrar konur fingu uppreisn á Reinsarínum í gjárkvøldið. Burtur var myndin av hesum undarligu monnunum, sum fjala lyklar niðri í kistum, so at tú ikki skalt sleppa leys.

What´s happening?

Seinasti dagur í Keypmannahavn, tíðliga av stað í morgin. Noyðist at fara frá húsum hálvgum fimm um morgunin, tí eg skal við náttkjólarutuni upp til Føroyar.

Var og hugdi at framsýningini What´s happening? á Statens Museum for Kunst, og tað angri eg á ongan hátt. Sera spennandi framsýning og stuttligt at minnast aftur á eins egnu ungdómsár, tá eitt tað fyrsta, ið gjørt var, tá man var niðurkomin at lesa, var at melda seg inn í Rødstrømperne, Albertslund afdeling.

Framsýningin vísir á broyting í listfatanini í 1965-1975: sum tað verður sagt í framsýningaravísini: hvat hendir, tá ið man setir avantgarde listina í 60´unum upp ímóti feministisku listini í 70´unum? Hvat hendir, tá ið hugt verður eftir listamonnum við feministiskum eygum, tá ið sjónarhornið verður forskotið í mun til tað søguliga faktiska valdið? Dylan sang: You don´t know what is happening, do you, Mr Jones? Og reyðsokkarnir svaraðu aftur nøkur ár seinni: Something is happening, but you don´t know what it is, do you, Mr Jones?

Framsýningin er býtt upp í A og B, fyrri partur er í høvuðsheitinum verk eftir listamenn: Poul Gernes, Per Kirkeby, Jørgen Leth (Det perfekte menneske) og aðrar, meðan annar partur í stóran mun vísir á ta ovurstóru skriðuna, sum fór á rull, tá ið tilvitaðar kvinnur byrjaðu at møva seg inn í listaskálarnar. Og boðskapurin er greiður, reyður, hóast tær nú nokta at gera drekkamunn til kollveltingina. Fokus verður sett á mannin, hjúnabandið, valdið, kroppin og harðskapin, men eisini á kollektivitetin og solidaritetin.

Ein framsýning, sum ikki pakkar boðskapin inn í gliturpappír, tú fært tað mitt millum eyguni:

IMG_3014
Skulptur II, Kirsten Justesen, 1968

IMG_3015
Uden titel, Rikke Diemer, 1976. Minti meg um Annu Ancher (sjálvandi!)

IMG_3016
Kvindens ABC, Ursula Reuter Christiansen, 1971

IMG_3017
WOUNDED KNEE, Tarzan efter optagelser, Jytte Rex, 1973. Ein av mínum yndisbókum í sjeytiárunum var: Begrav dit hjerte ved Wounded Knee. Hesin vinkulin var heilt øðrvísi!

Denne lov gælder ikke for Færøerne

index Ótrúligt sum vit eru sósað inn í danska søgu og hugburð. Sjálvt um tað kann lesast í søgubókum hjá Hans Jacob Debes, í søguni um Løgtingið hjá Hans Andrias Sølvará og við at lesa Løgtingstíðindi frá 1915-16, so verður ferð eftir ferð framtúrað við, at vit í Føroyum víðkaðu um valrættin í 1915. TAÐ ER BARA IKKI RÆTT! Valrættur og valbæri fyri kvinnur og ognarleys varð samtykt á Føroya Løgtingi í apríl 1916, so vit hava ikki 100 ára dag fyrr enn næsta ár. Løgið at sjálvt tjóðveldisfólk, sum ikki viðurkenna, at danska grundlógin er samtykt av føroyingum, eisini eru uppi í gleðiskórinum um føroyskan valrætt. Tað er heldur ikki rætt, at føroyskar kvinnur vóru fyrr á vali enn danskar kvinnur, sum onkur av portalunum hevur ført fram í dag. Bæði føroyskar og danskar kvinnur vóru fyrstu ferð á vali í 1918, tá bæði løgtings- og ríkisdagsval var. So sjálvt um Posta hevur tikið tingini upp á forskot og givið 100 ára valrættarfrímerkir út, og sjálvt um allir portalar pástanda, at vit hava havt 100 ára valrætt í hesum døgum, so er tað ikki rætt. Eg gleðist um at danskar og íslendskar kvinnur fingu valrætt fyri 100 árum síðan, og eg gleði meg til at vit fara at feira okkara valrætt í 2016.

Lýð á ljóðið

hosur4Stutt undan jólum høvdu vit bindicafé á bókasavninum í Sørvági. Vit bundu jólakúlur, soleiðis sum norsku Arne og Carlos hava lært okkum. Eg helt tí, at tað kundi verið stuttligt at greitt bindikonunum frá einum tíðarskeiði í Føroya søgu, har konur góvu sítt íkast til føroyskan búskap, sum tær eisini gera í dag.

So eg fór undir at lesa og kanna og havi stolið við hond og fót frá Hans Jacob Debes, heimasíðuni á Fornminnissavninum, Andrias Weihe og Havnar søgu. Helt eg skuldi leggja tað á bloggin hetta ísakalda vetrakvøldið, tá mong av okkum sita í væl bundum sokkum, hosum og troyggjum úr føroyskum tógvi.

Tá eg í 1969 kom við tí skelkandi nýggheit heima við hús, at eg ætlaði mær á studentaskúlan, segði Hansabbi við meg: Far tú bara, men ansa bara eftir, at tað ikki verður sum í vísuni hjá Kvívíks- Jógvani. Vísan, hann sipaði til, var Lýð á ljóðið, sum Kvívíks-Jógvan yrkti í 1926. Í henni verður sagt frá handilsferðunum til einahandilin í Havn.

”Pør og troyggjur” metti fyri vrak,

tók so reyða kritið

rætt sum í ørviti,

”og hann ritar” upp á troyggjubak.

”Grima merkið” troyggjan á seg fekk.

Stóra dupult V-ið,

miðja nátt sum degi

”mundi síggjast” hvar um leið ein gekk.

Aftaná 1620 fóru føroyingar at binda hosur til útflutnings. Viðhvørt hoyrdust klagur frá føroyingum um, at handilin ikki vildi taka hosur frá teimum, og at tað var tað einasta, tey áttu at keypa fyri. Trupulleikin var, at tá sum nú vildi avtakarin í útlondum hava ein ávísan kvalitet á hosunum, annars vildu teir ikki keypa. Tí komu boð frá løgmanni í 1620, at hosur skuldu hava eina ávísa stødd.

Í 1631 varð aftur klagað um, at keypmaðurin ikki tók ímóti hosunum, men tá svaraði hann, at hann júst hevði tikið ímóti 12.000 pørum av hosum, sum vóru send til Hollands. Aftur her vóru hosur vrakaðar, sum ikki høvdu rætta stødd. Tí varð gjørt av at vera enn neyvari við støddini, tær røttu hosustøddirnar fingu so at siga løgmansins innsigli á seg. Løgmaður kunngjørdi, at hosurnar skuldu sniðbindast eftir ávísari stødd, tí vóru hosutrø gjørd eftir ávísum reglum. Munur var á prísinum alt eftir, hvønn lit hosurnar høvdu: reyðar hosur høvdu eitt virði av 5 skinnum og hvítar hosur eitt virði av 4 skinnum. Lógarhosan gjørdist høvuðsútflutningsvøra føroyinga 200 ár fram, eftir tað vóru útflutningsvørurnar troyggjur, lýsi og fiskur, siga teir báðir Jens Pauli og Kári í Havnar søgu.

Aftaná 1657 fall útflutningurin til Hollands, og í staðin keypti dansk-norski herurin og flotin hosurnar.

Seinast í 1600 talinum lækkaði prísurin á hosum, nú var heldur ikki gjørdur munur á liti á hosunum, men allar hosur høvdu virði av 4 skinnum. Afturat var farið at at binda fínari hosur, sum vórðu tøvdar. Hesar hosurnar kravdu dupult so nógv tógv, og tað var dupult so drúgt at spinna og binda hosurnar. Tí tók Gabel stig til, at fólk skuldu nýta hjólrokk (skotarokk) í staðin fyri gomlu handsnælduna, eisini vórðu gjørd hosutrø eftir ávísum givnum reglum, so allar hosur høvdu somu longd. Fyri at fá tær bleytari og fastari vórðu tær tøvdar í landi. Tað verður sagt, at Kristian IV fekk tveir skotar til at læra føroyingar at spinna, og at tað er tí, at rokkurin eitur skotarokkur.

Menn hava verið uppi í ullarbeiðinum fyrr, tað var ikki óvanligt, at teir spunnu. Søgnin sigur, at Knútur í Skálabotni var fyrsti maður, sum átti karðar. Av tí kom nógv fólk til hansara fyri at fáa ull sína karðaða. Í teirri tíðini brúkti fólk annars í staðin fyri karðar teir sonevndu tókambarnar. Tað sigst, at Høgni bóndi í Stórustovu í Oyndarfirði, sum tá í tíðini var av størstu bóndum, læt alla sína ull karða hjá Knúti.

Seinnu helvt av 1600 talinum hækkaðu prísirnir á innfluttum vørum (serliga bygg) og lækkaðu á hosum, tað gjørdi, at fólk vóru verri fyri. Í 1690 gav lensharrin boð um stóra lækking í hosuprísunum. Hetta árið var aftur stór hungursneyð, og millum bøndurnar var stór ónøgd um teir lækkaðu prísirnar. Løgmaður kallaði saman til fund hetta árið, og semja var um at senda eina sendinevnd við fýra monnum til Keypmannahavnar at klaga. Tað eydnaðist at minka um útflutningin av ull, og tað var sjálvandi til fyrimuns fyri tey fátæku, serliga teimum, sum biddaðu sær ull at binda hosur burturúr. Hosubinding var ódýr framleiðsla: sjálvt tey fátækastu kundu útvega sær karðar, rokk og stokkar, sigur Hans Jacob Debes, søgufrøðingur

Longu fyrst í 1700 talinum, tá kongur tók við handlinum, gjørdust hosur týdningarmesta útflutningsvøran. Í 1723 bað danski herurin um 5000 hosupør við nýggjum sniði, stuttar, hálvfínar, tøvdar hosur. So við og við fór tað at loysa seg at binda hosur til útflutnings heldur enn at senda ullina óvirkaða av landinum. Til ber at siga, at júst tann alin langa hosan var búskaparliga grundarlagið undir føroyska samfelagnum í 18. øld. Hosuframleiðslan vaks í stórum og var móti endanum av øldini næstan 97% av samlaða takstvirðinum. Í 1709 yvirtók kongur einahandilin og hevði hann til 1856, tá einahandlin varð avtikin. Tey fyrstu 20 árini eftir at kongur hevði yvirtikið handilin, vórðu 175.000 pør av hosum vrakaðar, tí ikki slapst av við tær. Í skjølum frá hesi tíðini sæst, at vrakaðu hosurnar vórðu nýttar til ífyllu í havnarlagnum millum Toldbodgade og Kvæsthusbroen í Keypmannahavn.
Sjón fekst fyri søgn, tá tað í 1973 varð farið undir at grava út fyri kjallara í einum fyrrverandi korngoymsluhúsi í Toldbodgade (nú Admiral Hotel). Tað vísti seg, at korngoymsluhúsið var bygt oman á eitt gamalt tyrvingarpláss við alskyns burturkasti, ið stavaði frá 17. og 18. øld. Undir grevstrinum varð komið niður á hópin av klædnaleivdum, millum annað hosupør. Kanningar bendu á, at hosurnar vóru úr Føroyum.

Tað loysti seg at binda: Ein bønarmaður fekk 8 skillingar og kost um dagin, meðan ein kona td., sum bant 2-3 pør av hosum fekk 10-13 skillingar um dagin. Korini hjá fátøkum betraðust seint í 1700 talinum, og tað høvdu tey mangan hosunum fyri at takka.

Í 1773 læt Fríðrikur kongur (5) gera høggmyndir í Norðmansdalinum við slottið Fredensborg við Esrum vatnið í Norðursælandi.hosur3 Har vóru gjørdar 69 høggmyndir, 59 av norðmonnum og 10 av føroyingum. Tær norsku høggmyndirnar vísa, úr hvørjum fylki fólkini eru, meðan tær føroyska vísa, hvat fólk gera og liva av. Har var millum annað eisini høggmynd av konu við noða undir høgru hond, sum bindir eina langa hosu. Tað sæst á høggmyndini, at hon hevur tráðin um høgra fremstafingur, sum er føroyskur bindingarháttur.

Útflutningur av hosum og eisini troyggjum helt sær heilt fram til 1800 talið. Løbner sigur frá, at handilin fekk nógvar klagur um, at troyggjurnar vóru ov stuttar og ov trongar. Hetta kann kanska skyldast, at fólk hava spart upp á tógvið. Hosur og troyggur vóru kannaðar, tá tær komu í handilin. Til hetta arbeiði var ein hosutakari. Troyggjusnið vórðu gjørd í 1820 og send sýslumonnunum um landið, fyri at fólk skuldu binda troyggjur við røttum sniði.

Eftirspurningurin minkaði so við og við, og fyri at lívbjarga sær seldu fólk vraktroyggjur í loynihandli í býti við vøru. Hesin loynihandilin spældi ikki altíð væl av, um hetta yrkir Kvívíks-Jógvan:

”Føroya fólkið” livdi ei við gleim;

bert ein seldi vøttin,

so fekk hann ta hóttan;

”Tú skalt missa” óðal, hús og heim!”

Í 1832 koma aftur fleiri nýggj hosu- og troyggjusnið at binda eftir. Amtmaðurin letur væl at troyggjunum, sum verða bundnar til útflutnings, men fyrst í 1840´árunum vinna tær íslendsku og jútsku troyggjurnar á teimum føroysku, og vinnan minkar í Føroyum; í staðin fyri eru fólk meira og meira farin at rógva út og virka fisk.

Føroyska bindikonan kom upp at hanga á vegginum á Tjóðarsavninum í Keypmannahavn. Málarin F.T. Kloss málaði ein málning av henni í 1844. Kloss, sum var næmingur hjá kenda listamanninum Eckersberg, hevði verið eina ferð í Føroyum saman við Fríðriki 7, sum tá var krúnprinsur. (Málningurin stendur ovast í hesum blogginum)

Soleiðis gjørdist eg eitt sindur klókari uppá eitt tíðarskeið í føroyskari kvinnusøgu, helst er ikki alt rætt, men vónandi tað mesta.